Шығыс Түрік қағанаты
Шығыс Қазақстан облысы, Семей қаласы
Семей қаласының Д. Қалматаев атындағы мемлекеттік медицина колледжінің қоғамдық пәндер оқытушысы — Жаспанова Гульдиана Кумарбековна.
Сабақтың тақырыбы
Ерте ортағасырлардағы мемлекеттер (VI–X ғғ.)
Білімділік
Білім алушылардың алған білімдерін толықтыру, өткен сабақтарды пысықтау. Қосымша деректер арқылы Түрік, Батыс Түрік қағанаттары және Түргеш, Қарлұқ қағанаттарының мәдениеті мен шаруашылығы туралы ғалымдардың зерттеулерін жүйелі түсіндіру.
Дамытушылық
Білім алушылардың белсенділігін арттыру, дүниетанымын кеңейту.
Тәрбиелік
Елін, жерін сүйетін, ұлттық рухы жоғары, мәдениетті тұлға тәрбиелеу.
Сабақтың жабдықтары
- дәріс
- оқулық
- интерактивті тақта
- сызба
- кестелер
Сабақтың құрылымы
-
1) Ұйымдастыру кезеңі
Сабаққа дайындық, топтарға бөлу, оқу мақсаттарын нақтылау.
-
2) Оқытушының кіріспе сөзі
Тақырып пен мақсатқа шолу: ерте ортағасырлардағы түрік және түркі мемлекеттерінің қалыптасуы, олардың мәдениеті мен шаруашылығы туралы білімді толықтыру және пысықтау.
-
3) Білімнің негізін өзектендіру
Үй тапсырмасын тексеру және ойын элементтері арқылы өткен материалды бекіту.
-
4) Жаңа сабақты түсіндіру
Түрік қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Шығыс Түрік қағанаты, сондай-ақ Түргеш пен Қарлұқ қағанаттарына кіріспе. Негізгі назар — мәдениет пен шаруашылыққа.
Өткенді қайталау: ойын элементтері
1) «Қанат қақты» — сұрақ-жауап
Әр топқа сұрақтар беріліп, білім деңгейі тексеріледі.
Топ 1
- Қаңлы мемлекеті қай ғасырда құрылды?
- Б.з.б. III ғасыр.
- Қаңлы тайпаларында билік қалай берілді?
- Әкеден балаға мұра ретінде.
- Қаңлылардың ерекше археологиялық қорымы?
- Отырардағы Мардан-Күйік қорымы.
Топ 2
- Қаңлылар халқының саны қаншаға жетті?
- 600 мың адам немесе 420 мың үй.
- Қаңлылар қай елдермен байланыс жасады?
- Қытай, Парфия, Рим, Кавказ.
- Қаңлылар мен үйсіндер арасындағы соғыс қай кезде болды?
- Б.з.б. I ғасырдың ортасы.
Топ 3
- Қаңлылардың астанасы қалай аталды?
- Битянь.
- Мүлік теңсіздігінің шығу себебі неде?
- Әлеуметтік жіктелу.
- Қаңлылар қандай күштерге сыйынды?
- Табиғат күштеріне және ата-баба рухына.
2) «Самғау» — ойды жалғастыру
Топ мүшелері берілген тақырып бойынша бірін-бірі толықтырады.
- Үйсіндердің шаруашылығы: негізгі кәсіптері мен өмір салтын сипаттау.
- Қоғамдық құрылысы: билік жүйесі мен әлеуметтік жіктелуді түсіндіру.
- Үйсіндердің кескін-келбеті: антропологиялық сипаттама беру.
Жаңа сабақ: ерте ортағасырлардағы түркі мемлекеттері
Сабақ жоспары
Түрік қағанаты
552–603 жж.
Батыс Түрік қағанаты
603–704 жж.
Түргеш қағанаты
Жетісудағы билік, 704 ж. бастап
Қарлұқ қағанаты
мемлекеттену үдерісі, мәдениет пен шаруашылық
Негізгі мазмұн: мемлекеттік құрылым, ішкі-сыртқы саясат, Ұлы Жібек жолындағы рөл, сондай-ақ мәдениет пен шаруашылық ерекшеліктері.
Түрік қағанаты (552–603 жж.)
Қалыптасуы, кеңеюі және бөлінуі
552 жылы Бумын қаған 50 мың әскерімен авар-жужань мемлекетін талқандап, Түрік қағанатының құрылғанын жариялады.
Жужаньдар — IV ғасырда Моңғолия мен Батыс Маньчжурияда құрылған көшпелі тайпалар одағы.
542 жылы «түрік» атауы қытай деректерінде алғаш рет кездеседі. Қытайлар түріктерді ғұндардың ұрпағы деп санаған. Бастапқыда бұл этноним «әскери шонжарлар» мағынасын білдірсе, кейін үстемдік етуші тайпаның атауына айналды.
545 жылы Қытай елшісі түрік қолбасшысына келіп, бейбіт қатынас орнағаны айтылады.
Бумын қағанның ізбасарлары Қара Еске және Мұқан қағандар тұсында мемлекет Орталық Азиядағы саяси үстемдікке жетті. Қара Еске қаған Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңді, ал Мұқан қаған 552–554 жж. жужандарды түбегейлі талқандады.
Сыртқы байланыстар және сауда
Түріктер мен олардың қол астындағы соғдылықтар Византиямен сауда байланысын орнатуға ұмтылды. Бұл бағытқа Иран кедергі келтіргендіктен, 568 жылы соғды көпесі Маниах бастаған түрік елшілігі Константинопольге (Стамбул) барып, Византия императоры II Юстинианмен сауда және әскери келісім жасасты.
Қытай билеушілері түріктерге жыл сайын 100 мың тең жібек мата жіберіп отырғаны деректерде айтылады.
Ішкі құрылым: теле тайпалары және ұлыстар
Қағанат халқы туралы деректе теле — түрік тектес тайпалардың ортақ атауы ретінде беріледі. Кей түсіндірулерде «теле» атауынан «түрік» сөзі шыққаны айтылады.
Түрік қағанаты 10 ұлысқа бөлінді. Ұлысты басқарушы — шад. Ұлыстық үстемдік белгісі ретінде 10 алтын жебе берілгені көрсетіледі.
Әлсіреу және бөліну себептері
- ішкі тартыстар;
- көрші елдермен соғыстар.
581 жылы қағанат ішінде соғыс басталды. Осы жағдайды пайдаланған Қытай империясы шапқыншылық әрекеттерін күшейтті. Нәтижесінде 603 жылы қағанат Батыс және Шығыс болып екіге бөлінді.
Батыс Түрік қағанаты (603–704 жж.)
Жетісу және Қазақстан аумағындағы саяси жүйе
Аумағы және ордалары
- Аумағы: Іле, Шу өңірінен Еділ–Кубаньға дейін; Есіл–Ертістен Тарым мен Әмударияға дейінгі кеңістік.
- Астанасы: Суяб (Шу өзені бойы).
- Жазғы ордасы: Мыңбұлақ (Жамбыл облысы).
Халқы және «он оқ будун»
Қағанат халқы «он оқ будун» деп аталды. Бұл жүйе ежелгі үйсін жеріндегі Қаратаудан Жоңғарияға дейінгі аралықта қоныстанған тайпалармен байланыстырылады.
Дулу
Шу өзенінен шығысқа қарай орналасқан 5 тайпа.
Нушеби
Шу өзенінен батысқа қарай мекендеген 5 тайпа.
Құрамындағы тайпалар ретінде: үйсіндер, қаңлылар, қарлұқтар, түркештер, шығылдар, яғмалар аталады.
Шығыс Түрік қағанаты (682–744 жж.)
Қытай үстемдігіне қарсы күрес және қайта өрлеу
Шығыс Түрік қағанаты Қытай езгісіне қарсы ұзаққа созылған күресті бастан кешірді. 682 жылы Шығыс түріктері Моңғолияда мемлекеттілігін қайта қалпына келтірді. Алғашқы қағаны — Құтлық (халық арасында Елтеріс атанған).
Территориясы
Деректерде қағанат аумағы ретінде Қазақстанның бір бөлігі, Орталық Азия, Шығыс Түркістан және Оңтүстік Сібір аймақтары аталады.
Қуаттану кезеңі
Қағанат Құтлық және Қапаған қағандар тұсында қуатты мемлекетке айналды. Кейін Білге қаған мен Күлтегін дәуірінде нығайып, Қытаймен дипломатиялық келісім жасауға қол жеткізді.