Антонимдік тұрақты тіркестер
Жоба туралы мәлімет
Секция
Қазақ тілі
Тақырып
Тұрақты тіркестер
Жоба түрі
Ғылыми-тәжірибелік жоба
Мақсаты
Бұл жұмыста күнделікті өмірде жиі кездесетін тұрақты тіркестердің мағынасын зерттеп, олардың антонимдік, синонимдік түрлерін және мақал-мәтелдер құрамындағы қолданысын талдауды көздеймін. Тұрақты тіркестерді орнымен қолдану сөздік қорды байытып, тіл мәдениетін арттыра түседі.
Жаһандану дәуірінде шешендікке, көркем ойға, даналыққа баулитын осындай тіл қазынасын өмірде тиімді пайдалану маңызды. Сонда жалаң сөйлеу мен таяз ойлаудан алыстап, мағынасы терең бейнелі сөздер арқылы рухани қуат алатын, тілін қадірлейтін ұрпақ қалыптасады.
Міндеттері
- Тұрақты тіркестердің мәнін ашу және қызметін сипаттау.
- Антонимдік тұрақты тіркестерді анықтап, мысалдармен түсіндіру.
- Синонимдік тұрақты тіркестерді топтастырып, мағыналық ұқсастығын көрсету.
- Мақал-мәтелдерде кездесетін тұрақты тіркестерді талдау.
Нәтижеге жету жолдары
Тұрақты тіркестердің толық мағынасын ашып, оларды үлгі-өнеге ретінде көрсету. Күнделікті сөйлеуде тұрақты тіркестерді өз орнымен қолдансақ, сөзіміз көркем, ойымыз ұшқыр болады.
Тұрақты тіркес дегеніміз не?
Тұрақты сөз тіркесі (фразеологиялық тіркес) — екі немесе одан да көп сөздің тіркесуінен жасалып, бір ғана ұғымды білдіретін бейнелі сөздер тобы. Мұндай тіркестің құрамындағы сөздердің орнын өзгертуге, басқа сөзбен алмастыруға болмайды.
Мысал
Ит өлген жер
Мағынасы: алыс
Мысал
Тайға таңба басқандай
Мағынасы: анық
Мысал
Тілді үйіреді
Мағынасы: тәтті
Мысал
Көз шырымын алу
Мағынасы: ұйықтау
Тұрақты тіркестің мағынасы көбіне оның құрамындағы сөздердің тура мағынасынан алшақ болады. Мысалы: «Екі иығына екі кісі мінгендей» — денелі, ірі тұлғалы; «аяғы аяғына жұқпады» — өте шапшаң жүрді.
Кең тараған тұрақты тіркестер
Төмендегі тіркестер тұрмыстық қолданыста жиі кездеседі. Мағынасы қысқа әрі нақты берілді.
Мінез-құлық, көңіл күй
- Ағынан жарылды
- Ештеңені жасырмай, шындығын айтты.
- Ажары кірді
- Көріктенді, өңі ашылды.
- Айызы қанды
- Көңілі жай тапты, риза болды.
- Ақ жарқын
- Ашық көңіл, жайдары.
- Алауыз
- Бірлігі жоқ, ынтымағы бұзылған.
- Жағасын ұстау
- Қатты таңдану.
- Жанын қоярға жер таппау
- Әлек болу, қатты сасу.
- Жарғақ құлағы жастыққа тимеу
- Тыныш таппау, тынымсыз жүру.
Әрекет, жағдай, сипат
- Айы оңынан туды
- Жолы болды, бағы жанды.
- Айтқан сөз құлағынан ағып кетеді
- Естімейді, ұқпайды.
- Ақ киізге көтерді
- Хан сайлады.
- Ақысын жеу
- Еңбегінің ақысын бермеу, қиянат жасау.
- Алақанның аясындай
- Тар, шағын.
- Жер болу
- Ұялу.
- Жер жұту
- Жоғалып кету, ізім-ғайым болу.
- Көзді ашып-жұмғанша
- Лезде, әп-сәтте.
Антонимдік тұрақты тіркестер
Антоним — мағыналары бір-біріне қарама-қарсы сөздер. Тұрақты тіркестер де кейде антонимдік жұп болып жұмсалады.
Бетінен оты шықты (ұялды) — Беті бүлк етпеді (ұялмады)
Зәресі ұшты (қорықты) — Қуанышы қойнына сыймады (қуанды)
Қолы-қолына жұқпады (тез қимылдады) — Саусағының ұшын қимылдатпады (ештеңе істемеді)
Синонимдік тұрақты тіркестер
Синоним — мағыналары жағынан бір-біріне ұқсас сөздер. Тұрақты тіркестердің де мағыналас қатарлары болады.
Сұлулық, көркемдік
Үріп ауызға салғандай, қыздың жиған жүгіндей — сұлу, әдемі, көрікті.
Алыстық
Ит өлген жер, ит арқасы қиянда, жер аяғы қиянда, жер түбі — алыс, шалғай.
Ұрысу, сөгу
Ит терісін басына қаптады, жерден алып, жерге салды — ұрысты, балағаттады.
Қорқу
Екі көзі шарасынан шығу, жаны зәр түбіне жету — қатты шошыну.
Мақал-мәтел және тұрақтылық
Мақал-мәтелдер де тұрақталған, қалыптасқан сөздер тобына жатады. Олардың құрамындағы сөздерді орынсыз ауыстыруға болмайды. Мақал мен мәтел бірге айтылғанымен, өзіндік айырмашылығы бар.
Мақал
Өмірлік тәжірибеден туындаған түйінді ой, тұжырымды пікір, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні».
Ел үмітін ер ақтар, ер атағын ел сақтар.
Мәтел
Белгілі бір ойға ишара жасайтын, астарлап, тұспалдап айтылатын сөз өрнегі.
Тисе — терекке, тимесе — бұтаққа.
Мағынасы: әрекет ете берсең, бір нәтиже шығуы мүмкін.
Тұрақты тіркес құрамындағы сөздер көбіне дербес мағынасынан ажырап, бір ұғымды білдіреді. Мысалы: көре алмау — қызғану, іші күю — өкіну. Сонымен бірге бастапқы мағынасы сақтала отырып қалыптасқан тіркестер де бар: қол қою, көз салу, қол ұшын беру.
Мәтін ішіндегі қолданыс үлгілері
«Тисе — терекке, тимесе — бұтаққа»
Кейде бұл тіркес шешімсіздік пен «қалай болса солай байқап көру» мағынасын да береді: бір әрекетті жалғастыра берсе, әйтеуір бір нәтижеге қол жетуі мүмкін деген ишара.
Мәтіндегі мысалдар
Тіпті, үміткерлер арасында жұмыссыздар да, жоғары білімі жоқ азаматтар да кездеседі. «Тисе — терекке, тимесе — бұтаққа» дей ме, әйтеуір, билікке көңілі толмайтын топтың да көңіл күйі алабөтен. (Жас Алаш)
Оғын тарс та, тұрс та төгіп келеді. «Тисе — терекке, тимесе — бұтаққа» деп кейі келуде. (Қ. Тұрсынқұлов)
«Көзбен шолу», «көз болу», «көз бояу»
Көзбен шолды
Жаппай қарап, бағдарлады.
Көзбен шолып егін орған алаңын, Әбіш пенен тұр басқарма қара мұрт. (Т. Жароков)
Көз болды
Ие болды, қарады, қорғады.
Біз көз болып отырмасақ, апам картопты қазанға қабығымен салып жіберуге бар. (Б. Соқпақбаев)
Көз бояу
Алдау, шындықты жасыру.
Ол — бұлардың қазіргі тек көз бояу екенін түсінді. (І. Есенберлин)
Сондай-ақ «көз бұқасын көрсетті» — жақтырмай қарау; «көз ашып, жүрек жуды» — көңілді оятып, жүректі тазарту; «көзден жасы бұршақтады» — егіліп жылау.
«Көзді ашып-жұмғанша» (лезде)
Айшылық алыс жерлерден көзді ашып-жұмғанша, жылдам хабар алғызды. (Ы. Алтынсарин)