Өзің таба алмасаң, балаң тапсын
Оныншы сөз
Біреулер Құдайдан бала тілейді. Ол баланы не үшін тілейді? «Өлсем орнымды бассын», «артымнан Құран оқысын», «қартайған күнімде асырасын» дейді. Осыдан басқа не мақсат бар?
Негізгі уәждер
- «Орнымды бассын» — дүниенің иесіз қалуынан қорқу.
- «Құран оқысын» — өлген соң өзіне сауап тілету ниеті.
- «Асыраса екен» — кәрілік қамын алдан шешіп қою.
«Орнымды бассын» деген сөздің астары
«Балам орнымды бассын» деу не сөз? Өзіңнен қалған дүние иесіз қалатындай көресің бе? Қалған дүниенің қамын сен өлгенде жей аласың ба? Өліп бара жатып, өзгеден қызғанып айтқаның ба? Өзгеге қимайтындай, сенің қандай артықша «орның» бар еді?
Баланың жақсысы — қызық, жаманы — күйік. Қайсысы боларын білмей тұрып сұрадың ба? Дүниеде өзің көрген қорлық аз болды ма, өзің істеген қиянатың аз болды ма? Енді тағы бір бала туғызып, оны да соған ұқсас күйге түсіруге, оған да қорлық көрсетіп қоюға неге құмарсың?
«Артымнан Құран оқысын» деген үміт
Жақсылықтың ізі
Егер тірлікте жақсылық жасаған адамың көп болса, саған кім Құран оқымайды?
Жамандықтың салмағы
Егер жаманшылықты көп қылған болсаң, балаңның оқыған Құраны сені қайда жеткізеді? Тірлікте өзің істемегенді, өлген соң балаң саған «кәсіп» қылып бере ала ма?
Ахирет үшін бала тілегенің — «балам жасында өлсін» дегеніңмен бірдей. Ал «ержетсін» десең, өзі ержетіп, ата-анасын тұзақтан құтқарарлық бала қазақтан туа ма екен? Ондай баланы сендей әке, сенің еліңдей ел асырап өсіре ме екен?
«Қартайғанда асырасын» деген есеп
«Қартайғанда асырасын» деу де — бір бос сөз.
Үш сұрақ
- 1 Өзің қаруың қайтарлық кәрілікке жетесің бе, жетпейсің бе?
- 2 Балаң мейірімді болып, асырарлық болып туа ма, тумай ма?
- 3 Малың болса — кім асырамайды? Малың жоқ болса — қай асырау толық болады?
Баланың мал табарлығы да, мал шашарлығы да — екіталай. Құдай бала берді делік, оны сен өзің жақсы асырай білесің бе? Көбіне білмейсің: өз күніңді өзің көтеріп қана қоймай, балаңның күнәсіне де ортақ боласың.
Тәрбие: алдаудан басталған мінез
Әуелі балаңды өзің алдайсың: «әне берем», «міне берем» деп. Басында сол алдағаныңа мәз боласың. Кейін балаң алдамшы болса, кімнен көресің?
Біреуді балағаттатқызып, «мынаған тимеңдерші» деп мазаттанып, әбден тентектікке үйретіп; сабаққа бергенде молданың ең арзанына жүгіріп, «хат таныса болды» деп; «қу бол», «сұм бол» деп; «пәленшенің баласы сені сыртынан сатып кетеді» деп ешкімге сенбейтін жат мінезге икемдеп — осы ма берген тәлімің? Осы баладан қайыр күтесің бе?
Мал тілеу: ниет пен амалдың қайшылығы
Және мал тілейсіңдер. «Неге керек қылайын?» деп тілейсіңдер ме? Құдайдан тілейсіңдер — Құдай береді, бірақ бергенін алмайсыңдар.
Қуат берілді
Еңбек қылып мал табарлық қуат берілді. Бірақ оны адал кәсіпке жұмсамайсың.
Ғылым берілді
Қуатты орнымен сарп етуді білдіретін ғылым берілді. Бірақ оны оқымайсың.
Ақыл берілді
Оқысаң — ұғарлық ақыл берілді. Бірақ оны қайда жібергеніңді кім білсін?
Ерінбей еңбек қылса, түңілмей іздесе, орнын тауып істесе — кім бай болмайды? Бірақ саған керегі ол емес: біреуден қорқытып алсаң, біреуден жалынып алсаң, біреуден алдап алсаң — болғаны. Бұл — Құдайдан тілеу емес; бұл — абыройын, арын сатып, адам жаулау, тіленшілік.
Байлықтың шын жұмсалатын орны — ғылым
Жарайды, солай жүріп-ақ мал таптың, байыдың делік. Енді сол малды ғылым табуға жұмсау керек. Өзің таба алмасаң — балаң тапсын.
Ғылымсыз ахирет те жоқ, дүние де жоқ. Ғылымсыз оқыған намаз, тұтқан ораза, қылған қаж — ешбір ғибадат орнына бармайды.
Мен ешбір қазақты көрмедім: малды қиянатпен тапса да, адамшылықпен жұмсағанын. Көбі қиянатпен табады да, қиянатпен айрылады. Бейнеті, күйігі, ызасы — сол үшеуінен басқа ешнәрсе бойында қалмайды.
Барында
«Баймын» деп мақтанады.
Жоғында
«Маған да баяғыда мал бітіп еді» деп мақтанады да, қайта кедейленіп, тағы қайыршылыққа түседі.