Ыбырайдың атасының аты кім
Сыныптан тыс әдеби кешке арналған материал
Дала жұлдызы — Ыбырай Алтынсарин
Бұл кештің өзегі — қазақ балалар әдебиетінің атасы, ағартушы, этнограф-ғалым, ақын әрі жазушы, аудармашы, қоғам және мәдениет қайраткері, қазақ педагогикасының негізін қалаушылардың бірі Ыбырай Алтынсариннің өнегелі өмірі мен мұрасы.
Мақсат
- Ы. Алтынсарин туралы білімді тереңдетіп, түсінікті кеңейту.
- Ағартушының шығармаларымен таныстырып, тағылымын ашу.
- Білімге деген ынта мен құлшынысты арттыру, үлгі-өнеге мен өсиетке жетелеу.
Кештің бастауы: «Кел, балалар, оқылық!»
Әдеби кеш дәстүрлі түрде Ыбырайдың жүрекке жақын өлеңімен басталады. Бұл өлең — білімге шақырған үндеу ғана емес, ұлттың рухани жаңғыруына бағытталған бағдарламалық сөз.
Өлеңнен үзінді
Бір Құдайға сыйынып,
Кел, балалар, оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!Оқысаңыз, балалар,
Шамнан шырақ жағылар.
Тілегенің алдыңнан
Іздемей-ақ табылар.Мал дәулеттің байлығы
Бір жұтасаң жоқ болар,
Оқымыстың байлығы
Күннен-күнге көп болар,
Еш жұтамақ жоқ болар.
Өмірбаян: білімге апарар жол
Ыбырай Алтынсарин 1841 жылы қазіргі Қостанай облысы аумағында дүниеге келген. Әкесі Алтынсары ерте қайтыс болып, Ыбырай 3–4 жасынан бастап атасы Балғожа бидің қолында тәрбиеленеді. Балғожа би — өз өңірінде беделді, билігі мен ықпалы зор, Орынбор әкімшілігіне де танымал тұлғалардың бірі болған.
Атасы немересінен үлкен үміт күтіп, оны Орынбордағы орыс-қазақ мектебіне оқуға береді. Оның ойы Ыбырайдың әкімшілік қызметке араласып, шенеунік болып шығуы, әулетке сүйеніш болуы еді. Бұл ниет Балғожаның жасөспірім Ыбырайға жолдаған өлең-хатынан айқын байқалады.
Балғожа бидің өлең-хатынан
Үміт еткен көзімнің нұры — балам,
Жаныңа жәрдем берсін Хақ Тағалам.
Атаң мұнда анаңмен есен-аман,
Сүйіп сәлем жазады бүгін саған.Атаңды сағындым деп асығарсың,
Надан боп білмей қалсаң, аһ ұрарсың.
Шырағым, мұнда жүрсең не етер едің,
Қолыңа құрық алып кетер едің.Тентіреп екі ауылдың арасында
Жүргенмен, не мұратқа жетер едің?!
Орынбор мектебі және дүниетанымның кеңеюі
1850 жылы Орынбор қаласында қазақ балаларына арналған жеті жылдық мектеп ашылып, жаңа мектепке қазақ даласынан 30 бала қабылданады. Солардың ішінде 9 жасар Ыбырай да болды. Ол сабақты зор ынтамен оқып, 1857 жылы оқуын «өте жақсы» бағамен аяқтайды.
1859 жылдың тамызына дейін туған елінде тілмаштық қызмет атқарады. Қаладағы білім мен жаңа ой-толғам қазақ қоғамының шынайы жағдайын тереңірек ұғынуына ықпал етті, өз мақсатын айқындауға жол ашты.
Сол жылы Ыбырай Орынбордағы Шекаралық комиссия төрағасы, шығыстанушы-ғалым профессор В. В. Григорьевпен танысады. Григорьев оған қамқорлық жасап, бай кітапханасын еркін пайдалануға мүмкіндік береді. Ыбырай орыс классиктерін, ағартушы-педагогтердің еңбектерін, ұлы тұлғалардың өмірі туралы кітаптарды құныға оқып, мерзімді басылымдарды да үзбей қарап отырған.
Шығармашылық мұрат: өнер-білімге үндеу
Ыбырай Алтынсарин шығармашылығының өзегі — халықты оқуға, өнер үйренуге шақыру, жас ұрпақты ізгілікке, адамгершілікке тәрбиелеу. Оның «Өнер-білім бар жұрттар» өлеңі прогресс пен ғылымға сүйенген өркениеттің тынысын танытады.
Өлеңнен үзінді
Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды;
Айшылық алыс жерлерден,
Көзіңді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.Аты жоқ құр арбаны
Мың шақырым жерлерге,
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды;Біз де бекер жатпалық,
Осыларға таныспай;
Желкілдеп шыққан көк шөптей
Жаңа өспірім достарым,
Ұмтылыңыз, қалыспай.
Ұстаздық жол: мектеп, оқулық, тәрбие
Білім қорын өз бетімен толықтыра жүріп, Ыбырайдың басты мақсаты — туған халқына пайдалы болу еді. Оның ынтасы ағартушылыққа ауып, қазақ балалары үшін мектеп ашу ісіне белсене араласады. Торғай өңіріндегі мектеп жұмысына өз еркімен сұранып, мұғалім ретінде қызмет етеді.
Ол мектептегі негізгі құрал — оқулық деп білді. Балаларға ана тілін ұқыптылықпен үйретіп, шағын көркем әңгімелері арқылы жақсы мінез-құлыққа, еңбекқорлыққа, адалдық пен жауапкершілікке баулуды көздеді.
Негізгі тақырыптардың бірі — еңбек
Еңбекті сүю және қадірлеу — Ыбырай әңгімелерінің арқауы. Бұл идея әсіресе «Әке мен бала» сияқты тәрбиелік мәні жоғары шығармаларында айқын көрінеді: жазушы өнегені үгітпен емес, қысқа да нанымды оқиға арқылы жеткізеді.
Естелік пен баға: тұлғаның биігі
Ыбырай Алтынсарин дүниеден өткеннен кейін Н. И. Ильминский «Ыбырай Алтынсарин туралы естеліктер» атты арнайы еңбек жариялайды. Қазақ әдебиетінде ағартушы-педагогтің көркем бейнесі жасалып, оның тарихи орны айқындала түсті.
Баға
«ХІХ ғасырда қазақ даласынан шығып, орыс, Еуропа мәдениетіне қолы жеткен оқымысты, халық ағартушысы дәрежесіне көтерілген әрі педагог, әрі ақын-жазушы Ыбырай Алтынсариннің өз халқының келешегі үшін істеген еңбегі зор.»
— Қ. Жұмалиев
Естелік
«Мен Ыбырай Алтынсаринмен отыз жылға жуық таныс едім. Мен оған шын ықыласыммен берілдім. Әсіресе оның орыс біліміне ерекше құмарлықпен ұмтылып, ол білімнің қазақтар үшін де керек екенін ешқашан есінен шығармайтындығын айрықша бағалайтын едім.»
— Н. И. Ильминский
Ыбырай Алтынсарин қазақ арасынан шыққан кемеңгер тұлғалардың бірі ретінде көшпелі қоғамға білім мен мәдениеттің жарық сәулесін таратты. Бұл баға бүгін де өз маңызын жойған жоқ.
Ой түйін
Ұлылардың ұлағаты өркениеттің биігіне бастайды. Ыбырайдай асыл бабаның таза, мөлдір мұрасынан нәр алып, рухани жаңғыруға ұмтылайық.
Викторина: білімді тексерейік
Кештің соңында ұстаздың өмірі мен еңбектерін қаншалықты білетінімізді байқайтын шағын викторина ұйымдастыруға болады.
- 1 Ыбырай Алтынсарин кім?
- 2 Қай жерде туып-өсті?
- 3 Қостанай қаласында Ыбырай есімімен аталған қандай мектептер немесе білім ордалары бар?
- 4 Мерейтойлық жылы Ыбырай Алтынсарин неше жасқа толады?
- 5 Ыбырайдың атасының аты кім?
Қорытынды ретінде кешті мазмұнына сай әсерлі әнмен аяқтауға болады.