Төл сөз
8-сынып қазақ тілі: жылдық жоспар және күнделікті сабақ жоспары
Бұл материал 8-сыныпқа арналған қазақ тілі пәні бойынша күнделікті сабақ жоспарын жүйелеуге көмектеседі. Негізгі бөлім аралас құрмалас сөйлем тақырыбын түсіндіруге және бекітуге бағытталған.
Қамтылатын тақырыптар
- 46.Аралас құрмалас сөйлем
- 47.Құрмалас сөйлемнің тыныс белгілері
- 48.Орхон–Енисей жазбаларындағы құрмалас сөйлем түрлері
- 49.Төл сөз. Төлеу сөз
- 50.Төл сөз бен автор сөзі
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
- Сабақтың тақырыбы
- Аралас құрмалас сөйлем
- Сабақтың түрі
- Білім, іскерлік дағдыны жетілдіру сабағы
- Сабақтың әдістері
- Сұрақ-жауап, іздендіру, дамыта оқыту
- Көрнекіліктер
- Плакат, семантикалық карта, қосымша материалдар
- Пәнаралық байланыс
- Әдебиет, орыс тілі
Сабақтың мақсаты
- а Оқушыларға кезектес салалас сөйлем туралы түсінікті тілмен жан-жақты мәлімет беру, оқушыларды талдауға қатыстыра отырып ой қозғау.
- ә Сөйлем түрлерін түсіндіру арқылы ұжымдық және деңгейлік тапсырмалар орындату, оқушылардың тұлғалық қасиеттерін дамыту.
- б Оқушылардың белсенді ойлау қабілетін жандандырып, сауатты жазу және мәнерлеп оқу дағдыларын жетілдіру.
Сабақтың барысы
1) Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, түгелдеу.
- Оқу құралдарын тексеру.
- Сынып тазалығына назар аудару.
- Оқушылардың зейінін сабаққа бағыттау.
2) Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген тапсырма сұралады. Өткен тақырыптың қаншалықты меңгерілгенін анықтау үшін бірнеше нақты сұрақ қойылады.
Ұсыныс
Сұрақтарды деңгейлеп беру: анықтама айту → мысал келтіру → сөйлемге талдау жасау.
3) Жаңа сабақты түсіндіру
Құрамындағы жай сөйлемдері бір-бірімен салаласа да, сабақтаса да байланысқан құрмалас сөйлем түрі аралас құрмалас сөйлем деп аталады.
Негізгі белгісі
Аралас құрмаластың құрамында кемінде үш жай сөйлем болады: әдетте екеуінің баяндауышы тиянақты, біреуінікі тиянақсыз келеді.
Анықтама және үлгі
Тиянақсыз баяндауышы бар сөйлем аралас құрмаластың басында да, тиянақты жай сөйлемдердің арасында да орналасуы мүмкін.
Мысал
Амантай Серғазыларға ақылдасып еді, Жамантайдың науқасының түрі жаман болғандықтан, олар ырық бере қоймады.
Үш жай сөйлемнен құралған аралас құрмалас
1-мысал
Күн шығып, ел тұра бастады, Нұрлан әлі жоқ.
Сызбасы
Бағыныңқы → басыңқы → басыңқы
2-мысал
Қорған кезінде топырақ араластыра тастан қаланған екен де, бұл кезде қорғанның үстіне жыңғыл мен шеңгел араласа шығып, өзінше ол да бір сән беріп тұр.
Сызбасы
Басыңқы → бағыныңқы → басыңқы
Төрт жай сөйлем арқылы жасалатын аралас құрмалас
Аралас құрмалас кейде төрт жай сөйлемнің құрмаласуы арқылы да жасалады. Мұндайда екі жай сөйлемнің баяндауышы тиянақсыз болуы мүмкін. Тиянақсыз сөйлемдер бірде сөйлем басында қатар орналасады, бірде тиянақты сөйлемдердің арасына кіреді, кейде тиянақсыз бен тиянақты бөліктер кезектесе орналасады.
1-мысал
Ақбоз алдыңғы екі аяғын ербитіп, көзі шатынап тұра бергенде, Шолақ құлағын төмен қарай тұқырта басып қалып еді — ат етпетінен түсті.
Сызбасы
Бағыныңқы → бағыныңқы → басыңқы → басыңқы
2-мысал
Дастархандай қағаздағы шимайда не сиқыр жатқанын Шәрипа мен Нұрбай біле алған жоқ, бірақ дән шығындалуы тыйылған соң, екеуі де инженерге ден қойып, оның аузынан шыққан сөздің бәрін бас шұлғи мақұлдады.
Сызбасы
Басыңқы → бағыныңқы → бағыныңқы → басыңқы
3-мысал
Кеген ауданына келгенімше, мен де аңшы емес едім, мұнда келген соң, еріксіз үйрендім.
Сызбасы
Бағыныңқы → басыңқы → бағыныңқы → басыңқы
Қорытынды ереже және сызба үлгілері
Қорытынды
Аралас құрмалас сөйлем — кемінде үш жай сөйлемнен құралып, құрамындағы бөліктері өзара салаласа да, сабақтаса да байланысатын құрмалас сөйлем түрі.
Сызба
Басыңқы → бағыныңқы → басыңқы
Қарағандының қары биыл бұрқан-тарқан қауырт еріп еді, сай-салалар суға толып, қырдың тентек өзендері сақылдап тасығалы кемерлеп тұр.
Сызба
Бағыныңқы → басыңқы → басыңқы
Көзін сәулеге үйреткен Асқар терезеден қараса, аспан айдай ашық екен де, шуақты күн түске тармасып қалған екен.
Сызба
Бағыныңқы → басыңқы → бағыныңқы → басыңқы
Лиза ойнап есік алдына шығып кетсе, әке-шешесінің дауыстары үздіксіз шығады да, Лиза үйге қайтса, сөздерінің аяқталмай тоқтағаны аңдалады.
Сызба
Басыңқы → бағыныңқы → бағыныңқы → басыңқы
Ол бастықтың бөлмесіне келген еді, бірақ басқа келгендер болып, көпке дейін кезек келмей, есік алдында күтіп қалды.
Практикалық бөлім
Тақтамен жұмыс
Тақтаға бірнеше сөйлем жазылып, оларға синтаксистік және морфологиялық талдау жасалады.
Ескерту
Талдауда жай сөйлемдердің байланысу түрін (салалас/сабақтас) және тыныс белгілерінің қойылуын дәлелдету ұсынылады.
Білімді бекіту және бағалау
- Өтілген тақырып бойынша бірнеше бекіту сұрағы қойылады.
- Түсінбеген сұрақтарға түсіндірме беріледі.
- Үй тапсырмасының орындалуы және сабаққа белсенді қатысуы бойынша бағаланады.
Толық нұсқасы
Қажет болса, осы материалдың толық нұсқасын жеке құрылымдап (күн, сағат, күтілетін нәтиже, бағалау критерийлері, тапсырма дескрипторлары) кеңейтуге болады.