Қыран құстардың түр - тұлғасына, сүйек бітіміне қарай құсты сынай білетін сыншы адам
Сыныптан тыс сабақ (3-сынып): ұлттық саятшылық дәстүрі
Бұл тәрбие сағаты оқушыларды халқымыздың ұлттық аңшылық және саятшылық дәстүрімен таныстыруға бағытталған. Сабақтың негізгі мақсаты — аң аулау дәстүрінің қалыптасуы туралы түсінік беру, құсбегі мен қыранды баптау мәдениетін таныстыру, сондай-ақ қыранға арналған жабдықтардың атауы мен қызметін үйрету.
Көрнекіліктер
- Аңшылар еңбегін бейнелейтін суреттер
- Қыран бүркіттің суреті
- Томаға
- Аяққап
- Балақ бау
- Тұғыр
- Жем қалта
- Жемсауыт
Сабақтың ашылуы: күй мен поэзия
Мұғалім оқушылар мен қонақтарды қарсы алып, сабақтың тақырыбын таныстырады. Бұдан кейін «Ақсақ құлан» күйі орындалады. Тыңдау барысында екі оқушы Абайдың «Қан сонарда бүркітші шығады аңға» өлеңінен үзінді оқиды.
Өлеңнен үзінді (ұл бала)
Қан сонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанға.
Жақсы ат пен тату жолдас — бір ғанибет,
Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға.
Томағасын тартқанда бір қырымнан,
Қыран құс көзі көріп самғағанда.
Төмен ұшсам, түлкі өрлеп құтылар деп,
Қанды көз қайқаң қағып шықса аспанға.
Өлеңнен үзінді (қыз бала)
Салаң етіп жолықса қайтқан ізі,
Сағадан сымпың қағып із шалғанда.
Бүркітші тау басында, қағушы ойда,
Іздің бетін түзетіп аңдағанда.
Көре тұра қалады қашқан түлкі,
Құтылмасын білген соң құр қашқанға.
Аузын ашып қоқақтап, тісін қайрап,
Ол да талас қылады шыбын жанға.
Қызық көрер көңілді болса аңшылар,
Шабар жерін қарамас жығылғанға.
Мұғалімнің кіріспе сөзі: дәстүрдің мәні
«Керегеміз — ағаш, ата-бабамыз — қазақ» дегендей, халқымыз ерте заманда елін де, жерін де қорғап қана қоймай, аң аулап, саятшылықты тұрмысқа қажет кәсіп әрі дәстүр ретінде ұстанған. Бұрын аңшылық күнкөрістің бір тармағы саналса, бүгінгі күні ол ұлттық мұра ретінде, сән-салтанат пен сауық-сайранның да бір көрінісі ретінде қадірленеді.
Саятшылықты қазақ халқы ежелден өнердің бір түрі деп бағалаған; оны пайда табудың ғана жолы деп түсінбеген. Халық мәдениетінің көрнекті тұлғалары — Шоқан, Абай, Ақан сері және өзге де қайраткерлер — саятшылықты ұнатып, қыран құстар туралы көптеген шығармалар қалдырған.
Бір кезде жұртты таңғалдырған бұл өнер бүгінгі күні біртіндеп көмескіленіп барады. Ал шын мәнінде саятшылық — ғажап құбылыс, үлкен өнер әрі терең білім. Ол арқылы адам табиғатпен етене жақындасып, тіршілікпен үйлесімді байланысты сезінеді.
Сұрақ-жауап: негізгі ұғымдар
Саятшылық деген не?
Көшпелі өмір салтын кешкен халқымыз табиғатқа өте жақын болған. Аң аулау мен саятшылық тек кәсіп қана емес, уақытты мәнді әрі қызықты өткізудің де бір жолы ретінде кең тараған.
Аңкөс деп кімді айтамыз?
Аңкөс — аңның мінез-құлқын, ізі мен қулығын, қимыл-әрекетін танып, аң мен аңшы арасындағы «аңдысуды» терең түсінетін адам. Аңшылықта байқампаздық пен тәжірибенің рөлі ерекше.
Құсбегі деген кім?
Құсбегі — қыранның түрін, бітімін, бабын ажырата білетін, құсты сынайтын әрі баптап үйрететін адам. Қыранды түлетіп, аңға салу, баулығып кетпеуін қадағалау — құсбегінің шеберлігі.
Бүркітші деп кімді айтамыз?
Бүркітші — бүркітті ұстап, оны баптап, аңға сала білетін, аң мен құс жайлы жан-жақты хабары бар саятшы.
Қағушы қандай адам?
Қағушы — қолында қыраны жоқ, бірақ аңды жасырынып жатқан жерінен үркітіп, аңшыларға қарай жүргізетін көмекші адам.
Салбурын деген не?
Салбурын — аң аулау маусымында аңшылардың топтасып, аңы мол өңірлерге сапарға шығуы. Сәті түскенде олжаны бірге бөлісіп, қуырдақ қуырып, сорпа ішіп, дәстүрлі бірлескен ғұрып ретінде атап өтеді.
«Бап» сөзінің мағынасы
«Бап» — істің, аттың немесе қыранның күйін келтіру, дайындығын толықтыру деген ұғым. Қазақ тілінде «Ат шаппайды, бап шабады», «Бабына келген тұлпардай…», «Қыран бүркіт не алмайды, салса баптап…» сияқты нақыл сөздер жиі кездеседі.
Ұлы сөз бен өнеге
Абайдан еске түсетін шумақ
Табиғатта еркін жүріп, аң қуып, бүркіт салу, саят құрып бай табиғатты тамашалауда Абайдың мына жолдары ойға оралады:
Таудан шие тергендей ала берсең,
Бір жасайсың құмарың әр қанғанда.
Көкіректе жамандық, еш ниет жоқ,
Аң болады кеңесің құс салғанда.
Ешкімге зияны жоқ, өзім көрген —
Бір қызық ісім екен сұм жалғанда.
Сабақ барысында күйтабақтан «Жезкиік» әні тыңдалып, оның мазмұны мен тәрбиелік мәні түсіндіріледі.
Мақал-мәтелдер
- 1.Баба бүркіт барлап ұшар, балапан бүркіт шаралап ұшар.
- 2.Жапалақ сипағанмен, сұңқар болмас.
- 3.Құс қанатымен ұшып, құйрығымен қонады.
- 4.Атбегі тұяғына қарар, құсбегі қияғына қарар.
- 5.Аңды не көрінбеген атады, не ерінбеген атады.
- 6.Сұңқар — құстың төресі, лашын — құстың жендеті.
- 7.Құстың алғанынан салғаны қызық.
Табиғатты қорғау туралы қорытынды
Мұғалім табиғатты қорғау идеясын ерекше атап өтеді: құсқа — ауа, балыққа — су, аңға — орман керек. Аңшылықтың да өз тәртібі, рұқсат етілетін мерзімі болады. Кейбір аңдардың саны азайғандықтан, олар Қызыл кітапқа енгізіледі. Табиғатты аялап, орман алқабын көбейткенде ғана аң-құс та көбейеді.
Жабылу сөзі
Тамаша қырдан қызыл түлкі ауласа,
Түлкіге құмай қосып қиқуласа.
Тамаша қанжығаңды қандап қайтсаң,
Тамаша — соның бәрі мүмкін болса.
Осы сөздермен бастаушы оқушы сабақтың аяқталғанын хабарлайды. Оқушылар өз әсерлерімен бөлісіп, тарқайды.