Жалғау сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Тақырып
Шылаулар мен шылау тұлғалы қосымшалар. 557–561-жаттығулар.
Сабақ түрі
Аралас сабақ.
Әдістер
Түсіндіру, сұрақ-жауап.
Пәнаралық байланыс
Ана тілі, дүниетану.
Көрнекіліктер
- Тақырыпқа арналған ережелер
- Суреттер, үлестірме кеспе қағаздары, сызбалар
Сабақтың мақсаттары
Білімдік
Шылаулар мен шылау тұлғалы қосымшалар туралы білімді (мен, бен, пен, да, де, та, те) және олардың емлесін пысықтау.
Дамытушылық
Білім-біліктерін дамыту, сөздік қорын молайту, сауаттылығын арттыру.
Тәрбиелік
Елін, тілін, салт-дәстүрін, тарихын білуге және құрметтеуге тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
Төмендегі құрылым сабақтың кезеңдерін рет-ретімен жүргізуге көмектеседі: дайындық, үй тапсырмасы, жаңа тақырып, бекіту, шығармашылық жұмыс және қорытынды.
Назардағы шылаулар
мен/бен/пен, да/де/та/те, ма/ме/ба/бе/па/пе
1) Психологиялық дайындық
Хормен:
Үлкенге де сіз, Кішіге де сіз. Сәлем бердік сіздерге Құрметпенен біз.
2) Үй тапсырмасын тексеру
а) 555-жаттығу
Дәптерден оқыту. Шылаулардың қай сөз табынан кейін келгенін анықтау.
ә) Сұрақ-жауап
Шылаулардың түрлерін сұрау, мысал келтіру.
Үй тапсырмасын қорытындылау
3) Жаңа сабақ: ой қозғау
Оқулықтағы 557-жаттығуды орындау барысында мен, бен, пен тұлғалары кейде шылау, кейде шылау тұлғалы қосымша ретінде қолданылатынын байқаймыз.
Негізгі ұғым
Қосымша — сөздің түбіріне жалғанатын бөлік. Қосымша екіге бөлінеді: жұрнақ және жалғау.
- Жұрнақ — сөзден сөз тудыратын қосымша.
- Жалғау — сөз бен сөзді байланыстыратын қосымша.
Ереже
Егер мен (бен, пен) шылау болса, бірыңғай екі сөзді байланыстырады және екі сөздің ортасында бөлек жазылады.
Мысал: Алтай қағаз бен қалам сұрады.
557-жаттығу (салыстыра талдау)
1) Құлын мен тай жарысты. — Құлын таймен жарысты.
2) Бөрібасар мен бөтен ит таласты. — Бөрібасар бөтен итпен таласты.
3) Атам мен әжем бірге келді. — Атам әжеммен бірге келді.
Көркем жазу
Дәптерде шылаулардың бөлек жазылуын және қосымша болып жалғануын үлгі бойынша көркем жазу арқылы бекіту.
4) Сабақты бекіту (дәптермен жұмыс)
558-жаттығу
Қой қорада. — Қора да ескірді.
Жылқы өрісте. — Өріс те кеңейді.
Әлия ауылда. — Ауыл да өзгерді.
Оқушылар мектепте. — Мектеп те жақын.
5) Сергіту сәті: М. Шаханов «Төрт ана»
Тағдырыңды тамырсыздық індетінен қалқала, Мазмұн жоқта мазмұнсыздық шыға келер ортаға. Әр адамда өз анасынан басқа да, Ғұмырына етер мәңгі астана Демеп жүрер, жебеп жүрер арқада Болу керек құдіретті төрт ана. Туған жері – түп қазығы айдыны, Туған тілі – мәңгі өнеге айбыны. Жан байлығы салт-дәстүрі тірегі Қадамына шуақ шашар үнемі. Және туған тарихы, Еске алуға қаншама Ауыр әрі қасіретті болса да, Құдірет жоқ төрт анаға тең келер, Онсыз сана қаңбаққа ұқсап сенделер. Өзге ананың ұлылығын танымас, Төрт анасын менсінбеген пенделер. Төрт анадан сенім таба алмаған, Тамырсыздың басы қайда қалмаған. Төрт анасын сыйламаған халықтың Ешқашанда бақ жұлдызы жанбаған. Қасиетті бұл төрт ана тағдырыңның тынысы, Төрт ана үшін болған күрес — күрестердің ұлысы.
Тапсырма
- Өлеңнен шылауларды табу.
- Ақын «төрт анаға» нелерді жатқызатынын анықтау.
Түйінді ой
- Туған жер
- Туған тіл
- Салт-дәстүр
- Туған тарих
6) Бекіту: 559-жаттығу және грамматикалық талдау
559-жаттығу
Тоғайда құс көп. — Тоғай да гүлдеді.
Тоғанда су мол. — Тоған да биіктеді.
Көлде балық бар. — Көл де толқыды.
Құста, ұшақта қанат бар. — Құс та, ұшақ та самғады.
Ескерту
Баяндауыш сөйлемнің соңында тұрады. Ол қай сөз табынан болса, сол сөз табының сұрақтарына жауап береді. Сөйлемнің соңындағы сөздерге ерекше назар аудару.
Тапсырмалар
- Жатыс септік жалғаулары мен шылауларды ажырату.
- Сөйлемдерді сөйлем мүшелеріне талдау.
Жұмбақтар (шылауларды табу)
-
Бар ма, жоқ па білмеймін,
Ол жоқ жерде жүрмеймін. (ауа) -
Елдері мен қаласы,
Ойпаты мен даласы,
Теп-тегіс тақтайды,
Өзені де ақпайды.
Тоғайы мен тауы бар.
Бұл не, өзің тауып ал. (карта) -
Биікке салған ағаш үй —
Сол ғой оның мекені.
Жаздай сайран салып-ақ,
Қыста алысқа кетеді. (қараторғай) -
Маған да, саған да
Жақын туыс бес адам.
Үш әріптен тұратын,
Оңға оқы, солға оқы — өзгермейді еш одан.
Бәрі де өз жұратың.
Айтшы, кәне, кім атын? (ата, апа, ана, аға, іні)
7) Сабақты қорыту
Венн диаграммасы (идея)
Оқушыларға шылаулар мен септік жалғауларын салыстырып, ұқсастығы мен айырмашылығын кесте/диаграмма арқылы көрсету ұсынылады.
Шылаулар
Септік жалғаулар (үлгілер)
- Ілік: -ның/-нің, -дың/-дің, -тың/-тің
- Барыс: -ға/-ге, -қа/-ке
- Табыс: -ны/-ні, -ды/-ді
- Жатыс: -да/-де, -та/-те
- Шығыс: -нан/-нен, -дан/-ден
- Көмектес: -мен/-бен/-пен
Шылау тұлғалы қосымшалар
Шылауға ұқсас тұлғалар қосымша ретінде де жұмсалады. Бұл сабақта негізгі назар: -мен/-бен/-пен және -да/-де/-та/-те.
Маңызды айырмашылық
- Шылау — бөлек жазылады, сөздерді байланыстырады.
- Жалғау — сөзге жалғанып жазылады, грамматикалық мағына береді.
Мақал-мәтелмен жұмыс
1) Сыйлап берген су да тәтті.
2) Ер ел үшін туады, ел үшін өледі.
а) Тапсырма
Мақалдардан шылауларды табу.
ә) Тәрбиелік мәні
Балалар арасындағы сыйластықты күшейту және ұл-қыздың Отансүйгіш, ұлтжанды болып өсуіне бағыттау.
8) Үй тапсырмасы
а) 561-жаттығу
Өздерің тұратын жердің (қала, ауыл т.б.) көктемгі тіршілігін сипаттап, шағын шығарма жазу. Мәтінде шылаулар мен тұрақты сөз тіркестерін қолдануға тырысу.
ә) Қайталау
Тақырып бойынша ережелерді түсініп, жаттап, меңгеру.
9) Бағалау
Оқушылардың жауаптарына қарай мадақтау айту, қажет тұстарда нақты ескертулер жасап, түзету жұмыстарының бағытын көрсету.