Музыкалық сауаттылығын дамыту
Сабақ туралы қысқаша мәлімет
Оқытушы
Дарибаева Айгүл Таласовна
Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Қазалы аудандық балалар әуез мектебі оқытушысы.
Сабақ түрі мен әдістері
- Сабақ типі: аралас
- Өткізу әдісі: түсіндірмелі-суреттемелік, сұрақ-жауап
- Көрнекілік: музыкалық аспап, слайдтар
Сабақтың құрылымы
- Ұйымдастыру кезеңі
- Жаңа сабақ
- Үй тапсырмасы
- Қорытынды
- Бағалау
Мақсаттар жүйесі
Негізгі мақсат
Музыкалық шығармалардың мазмұнын талдай білуге үйрету.
Білімділік мақсат
Музыкалық жан-жақты сауаттылықты арттыру; шығарманың әсемдігін сезінуге баулу; музыкалық қабілетті дамыта отырып, фортепиано аспабына үйрету.
Дамытушылық мақсат
Музыкалық сауаттылықты дамыту; ойлау қабілетін жетілдіру; өз бетінше жұмыс істеуге үйрету; шығармашылық белсенділікті қалыптастыру.
Тәрбиелік мақсат
Баланы дыбыс арқылы әсемдік әлеміне жетелеу; сұлулық, ізгілік, адамгершілік құндылықтарын бойына сіңіру; қоршаған әлем шындығын көркем дүниелер арқылы түсіндіру; орындаушылық машыққа тәрбиелеу.
Кіріспе: музыка сабағының тұтастығы
Музыка сабағы өзара тығыз байланысты бөлімдерден тұрады: музыка тыңдау, ән орындау, музыкалық сауаттылық және шығармашылық тапсырмалар. Оқушы мектеп табалдырығын аттаған сәттен бастап жаңа дүниемен танысады.
Сабақ үстіндегі әрекеттер (тыңдату, сауатын ашу, орындату, шығармашылық тапсырмалар орындау және т.б.) баланың ой-қиялын шыңдайды, логикалық ойлауын дамытады, әсемдікті сезінуге және сұлулықты түсінуге баулиды.
Назардағы өзек
Музыканы тыңдап, қабылдау кезінде ең алдымен оның мазмұны мен мәніне көңіл бөлу маңызды. Кез келген шығарма өмірдегі нақты оқиға, әсер немесе құбылыспен сабақтасып туады. Сондықтан эмоциялық қабылдаумен қатар, мазмұнын саналы түрде ұғынып отыру оқушының танымын тереңдетеді және әр тыңдалған музыка туралы тұжырым жасауға үйретеді.
Оқушылар дыбысты естіп-ажыратуға, музыкалық аспаптардың дыбыс бояуын (тембрін) танып, талдауға қатысады. Бұл — музыкалық талдау жасауға жасалған алғашқы қадам. Сонымен бірге автор, шығарманың шығу тарихы сияқты мәліметтермен танысып, орындау барысында дыбыс биіктігін сезінеді, ырғақты дәл келтіреді, жылдамдықты ажыратып, мәнерлі орындауға машықтанады.
«Дыбыстар әлемі»: талдауды неден бастау керек?
Музыкалық шығармаларды талдауды шағын пьесалардан бастаған тиімді. Бұл кезеңде оқушыны «дыбыстар әлеміне» саяхат жасауға бағыттаймыз: дыбыс әлемі әсем, қызық және танымға жетелейді.
Әңгіме бастауға арналған сұрақтар
- Егер бір күні ешқандай дыбыс болмай қалса, не өзгерер еді?
- Табиғатта кездесетін қандай дыбыстарды білесің?
- «Дыбыс» дегеніміз не?
Дыбыстарды салыстыру бағыттары
- сурет пен дыбыс
- бояу мен дыбыс
- сөз бен дыбыс
- қатты және ақырын дыбыстар
- көңілді және мұңды дыбыстар
- биік және төмен дыбыстар
Негізгі түсінік: шулы және музыкалық дыбыс
Сабақтың басты міндеті — дыбыстың шулы және музыкалық болып бөлінетінін түсіндіру. Табиғаттағы және қоршаған ортадағы көптеген дыбыстар — шулы дыбыстар. Ал белгілі бір әуені, биіктігі мен жүйесі бар дыбыстар музыкалық дыбыстарға жатады.
Музыкалық дыбыстар әсемдік әлемін суреттеп, түрлі көріністі бейнелей алады. Табиғаттың сұлулығын композиторлар әндер мен күйлерге көшірген — сол арқылы балалар музыкадан табиғат бейнелерін «көріп», тыңдап-бақылайды.
Тыңдалымға ұсыныс
П. И. Чайковский
«Жаворонок»
Бояу мен дыбыс: тембр ұғымы
Әрбір заттың өз бояуы болатынын білеміз. Егер сурет бояусыз болса, ол соншалықты әсем әрі нұрлы көрінер ме еді? Қоршаған әлемнің бояуы жоғалса, көңіл күйіміз де солғындар еді.
Музыканың да өз «бояуы» бар. Музыкадағы дыбыс бояуы тембр деп аталады: бір әуен әр аспапта әртүрлі естілетіні — тембрдің әсері.
Сөз бен дыбыс: әннің ойы қалай ашылады?
Музыка әлемінің тағы бір кереметі — оның дыбыстардан құрылуы. Күнделікті айтатын әндеріміздің мәтіні болмаса, әннің не туралы екенін дәл түсіну қиын болар еді. Сөз музыкалық ойды толықтырып, мазмұнды айқындай түседі.
Шығарманың мазмұнын ашу және оқушының ой-өрісін дамыту үшін әр бөлімге сәйкес өлең жолдарын дайындап, түсіндіріп үйрету тиімді.
Мысалдар
- Абай — «Көзімнің қарасы»
- В. Шаинский — «Снежинки»
Қатты және ақырын дыбыстар: динамика
Музыканың маңызды құралдарының бірі — динамика, яғни дыбыстың қатты немесе ақырын естілуі. Бұл ұғым балаларға таныс болғанымен, оны нақты мысалдармен бекіту пайдалы.
Ақырын дыбысқа мысал
Филипп — «Колыбельная». Шығарма әсем, сазды, жай ырғақпен орындалады. «Бөбекті ұйықтату үшін анасы қандай ән айтады?» сияқты сұрақтар арқылы бесік жыры жанры туралы мағлұмат беруге болады.
Қатты дыбысқа мысал
Үлкен алаңдағы оркестр үні, барабан соғысы секілді мысалдар қатты дыбыстың әсерін түсінуге көмектеседі.
Көңілді және мұңды дыбыстар: эмоция тілі
Әсем көрініс көргенде көңіл-күйдің көтерілетіні сияқты, сазды музыканы тыңдағанда да дәл сондай әсер аламыз. Музыка адамның ішкі күйін бейнелей алады — тыңдай отырып соны байқаймыз.
Көңілді және мұңды дыбыстар тақырыбы оқушылардың музыкалық түсінігін кеңейтіп, музыкалық сауаттылықты қалыптастыруға ықпал етеді.
Мысалдар
- Лонгшамп – Друшкевич — «Полька»
- Украин халық әні — «О, ты девица зарученная»
Биік және төмен дыбыстар: әуеннің қозғалысы
Дыбыстың тағы бір маңызды сипаты — биіктігі: дыбыстар биік және төмен болып бөлінеді. Әр ән мен әр шығарма бірқалыпты болмайды. Егер бірдей ноталар ғана қайталана берсе, ол ән емес, тақпаққа ұқсап кетер еді.
Дыбыстардың бірде биіктеп, бірде төмендеп отыруы әуеннің қозғалысын тудырып, музыкаға жан береді. Мұны табиғаттағы қарапайым мысалдармен түсіндіру оқушыға жеңіл қабылданады.
Практикалық материал
До мажор гаммасы
Жаңа сабақ: А. Омарова — «Тиін»
Шығарманы талдау кезінде әр бөлімге сәйкес суреттер дайындап, сурет арқылы музыкалық мазмұнды ашу жұмысын жүргіземіз. Бұл тәсіл баланың елестетуін күшейтіп, музыкадағы бейнені нақтылауға көмектеседі.
Қорытынды: «Дыбыстар достығы»
Негізгі ой
«Дыбыстар достығы» — дыбыстардың өзара үйлесімі. Егер дыбыстар бір-бірімен «достаспаса», әсем де сазды, мәнерлі музыка туындамайды. Дәл сол сияқты бояулар үйлеспесе — сурет шықпайды; өрнектер үйлеспесе — ою өрілмейді.
Оқушылармен әңгімелесу үшін жанама сұрақтар қою пайдалы: «Егер барлық дыбыстар бір-бірімен достаспаса не болар еді?», «Түстер бір-біріне үйлеспесе, көркемдік пайда бола ма?» деген сияқты. Бұл ой қозғап, талқылауға жетелейді.
Адамдар арасында достық, бауырластық, ынтымақтастық болмаса, қоғамның ілгерілеуі қиын. Өнерде де, музыка әлемінде де үйлесім мен бірлік қажет. Достық бар жерде — келешек пен бейбіт өмір бар. Дыбыстардың достығы арқылы әсем музыка дүниеге келеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- «Фортепианная игра» — А. Николаев
- «Дыбыс еліне саяхат» — М. Оразалиева
- «Музыкальное воспитание» — Сугоняева