Ересектерге мемлекеттік тілді үйретуде қолданатын тиімді әдіс - тәсілдерӘдіс деген сөз гректің metodos деген сөзінен шыққан
Ересектерге мемлекеттік тілді үйретудегі тиімді әдіс-тәсілдер
«Әдіс» сөзі гректің metodos ұғымынан шыққан және белгілі бір ақиқатқа, мақсатқа жетудің жолдары деген мағынаны білдіреді. Әдіссіз оқыту үдерісін жүзеге асыру мүмкін емес: оқытушы тек әдіс-тәсілдер арқылы ғана мақсатына жетіп, тыңдаушының қызығушылығын оятып, тілдік дағдысын дамыта алады.
Оқыту әдісі — дидактиканың негізгі құрамдас бөлігі. Әдістерді білім берудің мазмұны сияқты, оқытудың жалпы мақсаттары мен міндеттері айқындайды. Оқыту үдерісінің нәтижелі әрі сапалы болуы — әдістемені тиімді, шығармашылықпен қолдануға тікелей байланысты.
Ересектер аудиториясының ерекшелігі
Ересектерге сабақ берудің өзіндік қырлары көп, сондықтан әдіс-тәсілдерді таңдауда да айырмашылық болады. Тілдерді оқыту орталығы оқытушыларының негізгі мақсаты:
- сөздік қорды жүйелі түрде дамыту;
- дұрыс сөйлеуге және сауатты жазуға үйрету;
- сөйлем құрылысын меңгерту;
- қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс айтып, сөз ішінен ажырата білуге баулу.
Грамматиканы тым тереңдетіп, тыңдаушының қызығушылығын төмендетіп алмау маңызды. Себебі бізге келетін тіл үйренушілер — әртүрлі салада қызмет ететін, өз ісінің білікті мамандары. Олардың ойы көбіне жұмыста болады, сондықтан сабақтың алғашқы минуттарынан-ақ қазақ тілі сабағына келгенін «сезіндіретін» жағымды психологиялық ахуал құру қажет.
Сабақ басындағы қызығушылықты ояту
Сабақ басында тыңдаушылардың назарын жинақтау үшін қысқа әрі жылы «кіріспе» тәсілдер тиімді:
Көңіл-күйді анықтау
Көңілді смайликтерді ұсынып, «Бүгінгі көңіл-күйіңіз қандай?» деген сұраққа біреуін таңдауды сұрау. Бұл қысымсыз байланыс орнатып, топты «жылытады».
«Көңілді шеңбер» ойыны
Қысқа ойындар арқылы тыңдаушылардың зейінін сабаққа аударып, белсенділік деңгейін көтеру.
Өткен сабақты қайталау және жаңа сөздерді бекіту
Қайталау кезеңі бірсарынды өтпеуі тиіс. Оны қызықты әрі әрекетке құрылған етіп ұйымдастыру жаңа материалды меңгеруді жеңілдетеді:
- сөзжұмбақ арқылы жаңа сөздерді тексеру;
- таратпа материалдармен сұрақ-жауап жүргізіп, сабақ тақырыбын «тапқызу»;
- қысқа мәтін ішінен қажет сөздерді түртіп алу арқылы жаңа сөздерді өздеріне тапқызу.
Тыңдаушы жаңа сөзді өзі тапқан сайын, «ары қарай не үйренеміз?» деген ішкі қызығушылық күшейеді.
Топтық жұмыс үлгісі: «Конверт тапсырмасы»
Бір модуль аяқталғаннан кейін жаңа сөздерді қайталауға арналған тиімді формат:
- Топты үш топқа бөлу.
- Әр топ бір конверт таңдайды (ішінде орысша сөздер жазылған парақшалар).
- Топ мүшелері сөздерді тез аударып, бірінші әріптерімен сөз құрайды.
- Шыққан сөздерден қанатты сөз, мақал немесе сөз тіркесін құрастырады.
Бұл тәсілді жаңа модульге кіріспеде де, өткен тақырыпты қорытындылауда да қолдануға болады.
Инновациялық тәсілдер және оқыту технологиясы
Мемлекеттік тілді меңгертуде қол жеткен жетістіктермен қатар, әлі де ізденуді қажет ететін бағыттар жеткілікті. Техникалық прогресс пен ғылыми ақпарат көлемінің ұлғаюы оқыту мазмұнын жаңаша қарап, оқу үдерісін жетілдіру үшін инновациялық білім беру технологияларын тиімді пайдалануға назар аудартуда.
Оқыту технологиясы мен әдістеме бір-бірімен тығыз байланысты. Әдістеме «нені оқыту керек?», «не үшін оқыту керек?», «қалай оқыту керек?» деген сұрақтарға жауап іздесе, оқыту технологиясы «қалай нәтижелі оқытуға болады?» деген мәселені шешуге бағытталады. Мақсат ортақ: оқытудың тиімді жолдарын табу.
Қазіргі оқу үдерісінде дәстүрлі әдістермен қатар инновациялық әдістер де жиі қолданылады. Сабақты қызықты әрі әсерлі өткізу — бүгінгі күн талабы.
Тыңдалымда бейнематериалды қолдану
Тыңдалым кезінде бейнероликтерді қолдану өте тиімді: тіл үйренуші тыңдап қана қоймай, көріп қабылдайды. Өтіп жатқан тақырыпқа сай қысқа бейнежазба таңдалып, мақсатты тапсырмалар берілсе, тыңдаушылар тақырыпты және жаңа сөздерді тезірек игереді.
Сұрақ-жауапқа үлгі сұрақтар
- Бейнежазба не туралы?
- Бейнежазба қай жерде түсірілген?
- Қатысып отырған адамдар кімдер?
- Олар нешеу?
Қосымша ретінде тест тапсырмаларын енгізу тыңдалымды бақылауға және нәтижені нақтылауға көмектеседі.
Ойды дамытуға арналған шығармашылық тапсырмалар
Тілін дамыту және өз ойын еркін айтуға үйрету үшін оқиғалы мәтіндермен жұмыс нәтижелі. Мәтіннің басын оқып, талдап, әрі қарай оқиғаны қалай өрбітетінін тыңдаушылардың өзіне тапсырма ретінде беру — шығармашылық ойлауды дамытады әрі оқиға желісін есте сақтауға көмектеседі.
Мысал: «Екі қасқыр» тапсырмасы
Тыңдаушыларға мәтіннің аяқталмаған нұсқасы таратылады. Әрқайсысы оқып, өз нұсқасымен жалғастырып, ойын жеткізеді.
Бір қарт немересіне үнемі ертегі, аңыз-әңгімелер айтып беретін еді. Бір күні қарт немересіне өмір сырын былай деп түсіндіріп отыр екен: — Әр адамның көкірегінде екі қасқырдың өзара тайталасына ұқсас тартыс жүріп жатады. Оның бірі — күншілдік, қызғаныш, өзімшілдік, өтірік сияқты жаман қасиеттерді бейнелесе, екіншісі — сенім, шындық, мейірім, адалдық секілді жақсы қасиеттерді бейнелейді. Бұл екі қасқыр сәт сайын, қадам сайын айқасып, өмір бойы күресумен болады... Сонда ақылды немересі: — Ал ең соңында қай қасқыр жеңеді? — деп сұрапты. Тыңдаушының жалғасы: ...
Сұрақ: Сіз қалай жауап берер едіңіз?
Нұсқа жауап: «Сен қайсысын көбірек қоректендірсең, сонысы жеңеді.»
Ойын әдісі: ересектермен жұмыстағы тиімді құрал
Тыңдаушыларға мемлекеттік тілдің қыр-сырын меңгерту — күрделі мәселе. Нәтиже әртүрлі әдістер мен тәсілдерді орынды үйлестіргенде келеді. Өз тәжірибемде ойын әдісін жиі қолданамын: ересектерді сергітпесеңіз, олар тез жалығады. Әрине ойын түрлері тыңдаушылардың жас ерекшелігі мен кәсіби контексіне сай таңдалады.
Ойын — оқу үдерісіндегі оқытудың әрі формасы, әрі әдісі ретінде дербес дидактикалық категория. Ол оқытушы мен тіл үйренушінің бірлескен оқу әрекетіндегі қарым-қатынасты жандандыратын технология ретінде де тиімді.
Мақсаты
Алған білімді қалыптастыру, тиянақтау, пысықтау.
Міндеті
Қызығушылық ояту, белсенділікті арттыру.
Сабақтағы орны
Басында — еске түсіру; ортасында — сергіту; соңында — бекіту.
Сабақ соңындағы ойын түрлеріне мысалдар
- Қарлы кесек
- Кім жылдам?
- Адасқан әріптер
- Шашылған дыбыстар
- Жалғасын тап
- Ыстық орындық
Мемлекеттік тілдің мәні және азаматтық жауапкершілік
Мемлекеттік тіл — аса маңызды әрі өзекті мәселе. Ол қазақтың жан дүниесі, рухани негізі, ел еркіндігі мен ұлтты танытатын басты белгі, ұлт болмысын ұғындырып, жұртты топтастыратын біріктіруші фактор.
Сондықтан мемлекеттік тілді білу — өмір талабы, заман сұранысы, қоғам қажеттілігі. Тілді өмірдің барлық саласында қолданып, аясын кеңейту жолында әрбір қазақстандық азаматтық міндетін атқаруға тиіс.
Тілді білген адамның рухы биік, дәстүрге берік, әдет-ғұрыпқа адал болатынын ұғындырып, талап пен жауапкершілікті үйлестіре білу маңызды. Талап болғанда ғана жауапкершілік артып, іс жүйеге түсіп, нақты жүзеге асады.
Нақыл сөз
Халқымыздың рухани көсемі Ахмет Байтұрсынұлы: «Мұғалім әдісті көп білуге тырысу керек, оларды өзіне сүйеніш, қолғабыс ретінде қолданған жөн» — деген.
Бұл қағида әрбір ұстаздың жадында болуы тиіс.