Иіс сезу
Сабақтың тақырыбы
Жүйке жүйесі. Жүйке жүйесінің гигиенасы. Сезім мүшелері.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің маңызы, құрылысы және қызметі туралы түсінік қалыптастыру. Жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің гигиенасымен таныстыру арқылы әртүрлі аурулардың алдын алуға үйрету, өз денсаулығын қадірлеуге және жауапкершілікпен қарауға баулу.
Дамытушылық
Оқушылардың ой еңбегіне дағдыларын дамыту: салыстыру, талдау, қорытынды жасау және кітаппен тиімді жұмыс істеу.
Тәрбиелік
Жауапкершілікпен жұмыс істеуге, ұйымшылдыққа және тәртіпті сақтауға тәрбиелеу.
Көрнекілігі
Сызбалар, суреттер, буклеттер.
Сабақтың түрі
Аралас сабақ.
Нәтиже
Жүйке жүйесі мен сезім мүшелерінің қызметін түсіну, гигиеналық дағдыларды күнделікті өмірде қолдану.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Үй тапсырмасын сұрау.
- Сызбамен жұмыс.
II. Жаңа сабақ
Оқушылар топтарға бөлініп, сұрақтар мен жұмбақтар арқылы тақырыпқа кіріспе жасайды.
1-топ
- Тіс тазартатын құрал қандай?
- Ол неден қорқады, ал кір неден қорқады?
- Тамақтан улану мүмкін бе?
- Жалқаудың досы не?
- Тыныс жолдарына қандай мүшелер жатады?
2-топ
- Айна не үшін керек?
- Шынығудың пайдасы қандай?
- Табан ненің бөлігі?
- Ауру адам қайда жатады?
- Тістің түсі қандай болады?
3-топ
- Микроб дегеніміз не?
- Адам немен қоректенеді?
- Зиянды әдеттерге нелер жатады?
- Жыл мезгілдері нешеу?
- Асты қорытатын мүше қандай?
Сезім мүшелерінің қызметі арқылы жұмбақты табу
1) Оқушының арқасына әріп салу
Жауабы: тері
2) Тілмен дәм сезу
Жауабы: тіл
3) Иіс сезу
Жауабы: мұрын
Сергіту сәті
Қысқа қимыл-қозғалыс жаттығулары арқылы оқушылардың назарын сергіту және жұмыс қабілетін арттыру.
Негізгі түсініктер
Жүйке жүйесі
Адамның жүйке жүйесі ми, жұлын және бүкіл денеге таралатын жүйке талшықтарынан тұрады. Ол ағза мүшелерінің үйлесімді жұмысын қамтамасыз етіп, организмнің біртұтас әрекетін реттейді.
Сезім мүшелері
Сезім мүшелеріне көз, құлақ, мұрын, тіл және тері жатады. Олар сыртқы ортадан ақпарат қабылдап, оны жүйке жүйесіне жеткізеді.
Сезім мүшелерінің гигиенасы
Көз гигиенасы
Қасаң қабықтың бұлыңғырлануы немесе көрудің нашарлауы көздің зақымдануынан болуы мүмкін. Көзді қорғау — күнделікті дағды.
- Көзді бөгде заттардың түсуінен қорғау.
- Жұмыс орнындағы жарықты дұрыс реттеу.
- Шам жарығын сол жақтан түсіру.
- Кітап оқығанда немесе қолөнер жасағанда көзден 30–35 см қашықтық сақтау.
- Теледидарды 3–5 м қашықтықтан көру.
- Дәруменге бай тағамдар жеу (әсіресе А дәрумені).
- Ой еңбегі мен дене еңбегін алмастырып отыру.
- Көлікте және жатып кітап оқымау.
- Темекі шекпеу, зиянды әдеттерден аулақ болу.
- Мектеп шеберханасында қорғаныш көзілдірігін кию.
- Шаң-тозаң мен микробтардан сақтау.
Есту гигиенасы
Есту мүшесі бас сүйектің самай сүйегінде терең орналасады. Соған қарамастан, оны зиянды әсерлерден және инфекциядан қорғау қажет.
Құлықтың қызметі
Есту жолының түбіндегі бездер құлық бөледі. Құлық шаң мен микробтарды ұстап қалуға көмектеседі.
Маңызды ереже
Құлық шамадан тыс жиналса, есту нашарлауы мүмкін. Оны әртүрлі қатты заттармен алуға болмайды.
Тері сезімі
Тері сыртқы ортамен тікелей жанасады, сондықтан өзгерістерді ең алдымен тері қабылдайды. Ол жанасуды, қысымды, жылуды, суықты және ауырсынуды сезеді.
Рецепторлар
Теріде ауырсыну рецепторлары көп: 1 см² аумақта шамамен 100 рецептор болады.
Қорғаныш қызметі
Ауырсыну — ағзаның қорғаныш реакциясы.
Сипап сезу
Сипап сезу саусақ ұшында, тіл ұшында және ерінде көбірек байқалады.
Дәм сезу
Дәм сезімі көбіне иіс сезумен бірге қалыптасады. Дәм рецепторлары суда еріген заттарды қабылдайды; сілекеймен араласпаған құрғақ тағамның дәмі толық сезілмейді.
Тілдің бөліктері және дәмді ажырату
- Тіл ұшы — тәттіні жақсы сезеді.
- Орталық артқы бөлігі — ащыны айқынырақ сезеді.
- Алдыңғы және бүйір бөліктері — тұздыны сезеді.
- Бүйір шеті — қышқылды сезеді.
Тағам жегенде тілдің барлық рецепторлары бірге жұмыс істеп, күрделі дәм үйлесімін қалыптастырады.
Иіс пен дәмнің байланысы
Иіс сезу тамақ қабылдауға міндетті түрде қатысады. Мұрын бітеліп, иіс сезу төмендеген кезде тағамның дәмі де өзгеше сезіледі.
Иіс сезу
Иіс сезу адам өмірінде маңызды рөл атқарады: тұрмыстық газдың шығуын, тағамның бұзылғанын дер кезінде аңғаруға көмектеседі.
Мұрын қуысында кірпікшелері бар иіс сезу рецепторлары орналасады. Олар хош иісті заттардың молекулаларын газ тәрізді күйінде қабылдайды.
Бекіту және қорытынды
Дәптермен жұмыс
Негізгі ұғымдарды жазып, сезім мүшелерінің қызметі мен гигиеналық ережелерін қысқаша конспект жасау.
Сұрақтарға жауап беру
- Жүйке жүйесі қандай бөліктерден құралады?
- Сезім мүшелеріне нелер жатады?
Бағалау
Оқушылардың топтық жұмысқа қатысуы, жауаптарының дәлдігі және гигиеналық ережелерді түсіндіру деңгейі бойынша бағалау жүргізіледі.