Алып планеталар
Жоспар
I. Кіріспе
- Планеталардың түрлеріне жалпы сипаттама
II. Негізгі бөлім
- Жұлдыздың планеталық жүйесі және Күн жүйесі
- Жер тобының планеталары
- Алып планеталар
III. Қорытынды
- Жер тобы мен алып планеталар туралы қорытынды
Планеталардың түрлеріне жалпы сипаттама
Күннің тартылыс күші әсерінен оның төңірегінде бірнеше ірі аспан денелері айналады. Оларға Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун жатады. Бұрын кейбір дереккөздерде Плутон да негізгі планеталар қатарына енгізілген.
Рет-ретімен орналасуы
Күнге ең жақын планета — Меркурий, одан кейін Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран және Нептун.
«Планета» сөзі грек тілінен аударғанда «кезбе» деген мағына береді. Жұлдыздар аспанда бір-біріне қатысты орныққандай көрінсе, планеталар белгілі бір «бекітілген» нүктеде тұрмай, үнемі қозғалыста болады. Бұл — олардың Күнді айнала қозғалуының нәтижесі.
Планеталар өздігінен жарық шығармайды, сондықтан түнгі аспандағы жарқырауы олардың бетіне түскен Күн сәулесінің шағылысуынан пайда болады. Планеталардың пішіні көбіне шар тәрізді келеді және барлығы дерлік өз осінен айналады.
Шолпанның айқын көрінуі
Күн шығар алдында және Күн батқаннан кейін Шолпан ерекше жарқырап, бірден көзге түседі.
Өлшемдерінің әртүрлілігі
Планеталардың өлшемі әртүрлі: Жерден үлкендері де, кішілері де, сондай-ақ Жерге шамаластары да бар.
Құс жолы және Күннің орны
Күн жүйесі Құс жолы галактикасының құрамына кіреді. Құс жолы аспанда анық байқалады: жай көзге ол тұтасқан шұғыла секілді көрінеді, ал қазіргі телескоптар арқылы қарағанда көмескі жарқыл шығаратын аса көп жұлдыздардың шоғырын байқаймыз.
Галактика туралы қысқаша
- Құс жолы — орасан зор жұлдыздар жүйесі.
- Галактикаға Күн және аспанда байқалатын басқа да жұлдыздардың негізгі бөлігі кіреді.
- Жұлдыздардың жалпы саны шамамен 100 миллиардтай деп бағаланады.
- Күн — Галактиканың қарапайым жұлдыздарының бірі.
Жұлдыздардың планеталық жүйелері
Жұлдыздардың пайда болуы мен эволюциясын түсіндіруге мүмкіндік беретін бақылау деректері жеткілікті. Алайда жұлдыздардың планеталық жүйелерінің пайда болуы мен дамуы туралы дәл сондай сенімді тұжырым жасау қиынырақ.
XVI ғасырда Джордано Бруно жұлдыздар Күн секілді, өз планеталары бар жүйелермен қоршалған болуы мүмкін деген ой айтқан. Дегенмен біз тікелей зерттей алатын ең қолжетімді үлгі — Күн жүйесі.
Неліктен табу қиын?
Бақылау құралдары арқылы өзге жұлдыздардың маңындағы планеталарды табуда екі негізгі кедергі бар: планетаның массасы орталық жұлдыз массасынан әлдеқайда кіші, ал оның жарқырауы жұлдыздікінен өте әлсіз.
Жанама дәлелдер
Планеталарды жұлдыздың қозғалысындағы аздаған ауытқулар арқылы анықтау тиімдірек болуы мүмкін: серіктердің тартылысы жұлдыздың траекториясына әсер етеді.
Мысалы, массаның 99%-ы орталық жұлдызға тиесілі болғанымен, жүйенің массалар центрі жұлдыз центрімен дәл сәйкес келмейді. Ұзақ уақыт бақылау нәтижесінде кей жұлдыздардың қозғалысында периодты ауытқулар байқалып, сол арқылы көмескі серіктердің массаларын бағалау мүмкін болған.
Спектроскопия және инфрақызыл бақылаулар
Планеталық жүйелерді іздеуде спектроскопиялық әдістердің болашағы зор. 1983 жылы Вега жұлдызының инфрақызыл диапазонда (60 мкм және 100 мкм) айтарлықтай артық энергия шығаратыны анықталған. Бұл — салқын денелерден тұратын дөңгелек құрылымдардың (шаң-тозаң дискілерінің) бар екенін меңзеуі мүмкін. Осындай нысандар басқа жұлдыздардан да табылған.
Өзге жұлдыздардың маңында да планеталық жүйелер бар. Ал Жерге ұқсас планеталарды сенімді түрде анықтау — алдағы уақыттың маңызды міндеттерінің бірі.
Күн жүйесінің пайда болуы туралы көзқарастар
Күн жүйесінің пайда болуын табиғи жолмен түсіндіруге ұмтылыс XVII ғасырдан басталады. XVIII ғасырда философ И. Кант пен математик П. Лаплас Күн жүйесінің қалыптасуына қатысты үйлесімді теория ұсынды. Алайда бұл теория кейінгі кейбір бақылау деректерін толық түсіндіре алмады.
Түйін
Күн жүйесі — бізге ең жақын әрі терең зерттеуге қолжетімді үлгі. Дегенмен жұлдыздар айналасындағы планеталық жүйелерді табу мен сипаттау әдістері әлі де дамуды қажет етеді.