Құрметті оқушылар Отанымыздың болашақ ұрпақтарысыңдар
Тарих бетіндегі ақтаңдақтар
Қазақстан тәуелсіз ел ретінде қалыптасып, әлемдік қауымдастықта өз орнын айқындады. Алайда өткеніміздің парақтарында көмескі қалған, ашық айтылмай келген қасіретті кезеңдер — тарихтың ақтаңдақтары — аз емес. Оларды білу, түсіну және одан сабақ алу — бүгінгі ұрпақ үшін маңызды.
Негізгі мақсат
Тәуелсіздіктің мәнін ұғындыру және тарихтағы ақтаңдақтардың себеп-салдарын түсіндіру.
Тәрбиелік мәні
Оқушыларға отансүйгіштік рух беру, тарихи жадыны сақтаудың жауапкершілігін сезіндіру.
Қазіргі сабақ
Қазақстанның бәсекеге қабілетті ел болуға ұмтылысын тарихи сабақтармен байланыстыру.
Көрнекілік және тәсіл
- Интерактивті тақта арқылы ашаршылық, қуғын-сүргін, Ұлы Отан соғысы, Желтоқсан оқиғасы, Семей полигоны тақырыптары бойынша фотоматериалдар.
- Әдісі: тарихқа шолу, дерек пен поэзияны қатар пайдалану.
Ұлт қасіреті: ашаршылық жылдары
Большевиктер билігі орныққаннан кейін қазақ даласы екі рет — 1920 жылдардың басында және 1930 жылдары — жантүршігерлік ашаршылықты бастан өткерді. Байларды тәркілеу, мал шаруашылығын күшпен қайта ұйымдастыру, жергілікті ерекшелікті ескермеген шешімдер мен «асыра сілтеу» халықты жойылудың аз-ақ алдында қалдырды.
«Көктем туып, бар тіршілік оянған…
Көз алдымда… мұз құрсанған өліктер.»
«Ашыққандар шөп-шаламды ақтарар,
Табам ба деп, табам ба деп жарты дән.»
«Көз алдыма тұрып алды көлбеңдеп
Сәбилердің аянышты бейнесі.»
Қуғын-сүргін: 1937–1938 жылдар
1937–1938 жылдар бүгінгі күні «зобалаң жылдар» ретінде бағаланады. Ел үшін қызмет еткен талай азамат «халық жауы» деген жаламен атылды. Деректер бойынша 101 мың қазақстандық ГУЛАГ жүйесіне қамалып, 27 мыңы атылған. Кейін олардың едәуір бөлігі ақталды.
«Көрсоқырлар қызғаныпты дарынын,
... Сталиннің жау іздеген сарын-үнін.»
«Бұл — қазақ тәңірге зар еткен қазақ!
... Оқыған азаматын күткен қазақ.»
Идеологиялық қысым: ғылым мен әдебиетке жасалған шабуыл
1940 жылдардың соңында Мәскеудің идеологиялық науқандары Қазақстанға да әсер етті: зиялылар арасынан «ұлтшыл» іздеу күшейді. М. Әуезов, Қ. Сәтбаев, Қ. Жұмалиев, С. Мұқанов, Қ. Бекхожин, С. Бегалин сияқты ірі тұлғаларға да орынсыз кінә тағылған кездер болды. Нәтижесінде 1937–1938 жылдардағы үрейлі ахуалдың сарыны қайталанды.
«Бекмаханов ісі»
Дарынды тарихшы Е. Бекмаханов Кенесары Қасымұлы бастаған көтеріліс туралы еңбегі үшін «буржуазияшыл-ұлтшыл идеологияны дәріптеуші» деген айыппен 25 жылға сотталды.
Ғалымдарды қудалау
Аса ірі ғалым Ә. Марғұланға да «космополит» деген айып тағылып, қудалауға ұшырады. Бұл ғылымның дамуын тежеп, еркін ойға қысым жасаған кезеңнің көрінісі еді.
Ұлы Отан соғысы: ерлік пен әділ бағалау мәселесі
1941–1945 жылдардағы соғыс жылдары қазақстандық жауынгерлер ерен ерлік көрсетті. Деректерде орден-медальмен марапатталғандар саны — 96 638, ал соғыста қаза тапқандар — 603 мың деп беріледі. Алайда кейбір батырлар өз бағасын дер кезінде ала алмады. Мысалы, Бауыржан Момышұлы мен Мәлік Ғабдуллин сияқты тұлғалардың еңбегі толық мойындалуы кейінге қалды.
«Қадірін білмеппіз ғой тірі кезде,
... Тарихтың түкпірінен сөз келгенде.»
Демографиялық және саяси сынақтар: тың игеру, Ауған соғысы
Тың игеру (1954–1962)
Тың жерлерді игеру Қазақстанның алты облысында жүргізілді. 1954–1962 жылдары елге 2 млн-ға жуық украин, беларус, орыс ұлттарының өкілдері келді. Бұл үрдіс ұлттық-тілдік ахуалға ықпал етіп, орыстандыру саясатының күшеюімен қатар жүрді деген пікір бар.
Ауған соғысы (1979–1989)
1979 жылдың желтоқсанында Кеңес әскері Ауғанстанға енгізілді. Ауған соғысына 21 979 қазақстандық қатысқан: 780 қаза болды, 393 мүгедек болып оралды, 22 адам хабарсыз кетті. 1989 жылғы ақпанда әскерді әкету аяқталды.
«Азаттық — ел жүгін атқару ол,
... Алаштың арқа сүйер мақтаны бол!»
«Жау дейміз-ау қолдан жасап жауыңды,
... Заманы еді Кеңестің ол сұрапылды, дауылды.»
«Аналардың көл боп аққан көз жасы,
... Мәңгі бақи тірісіңдер, тірісің.»
Семей полигоны: жасырылған зардап
Қазақстан жерінде ядролық сынақтардың жүргізілуі халық денсаулығына ауыр салдар әкелді. Бұл зардап ұзақ уақыт бойы жария етілмей, жасырын ұсталды. Деректерде полигондағы жарылыстар саны — 459, оның 113-і әуеде болғаны айтылады. Ашық ауадағы сынақтар 14 жылға созылды.
«Невада — Семей» қозғалысы
1989 жылы қоғам қайраткері О. Сүлейменов Кеңес Одағында алғашқылардың бірі болып ядролық сынақтарды тоқтатуды талап етіп, «Невада — Семей» қозғалысын құрды. Бұл бастама Семей–Дегелең полигонының жабылуына ықпал етті.
Желтоқсан: намыс пен ерлік
1986 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан Компартиясы Орталық комитетінің пленумында Д. Қонаев бірінші хатшылық қызметінен босатылып, оның орнына Ульяновск облысын басқарған Г. Колбин тағайындалды. Төтенше өткен пленум 18 минутта аяқталғаны айтылады. Осы шешім қоғамда үлкен қарсылық тудырып, Желтоқсан оқиғасына ұласты.
«Желтоқсан — майдан жанжалы емес көшенің,
... Бүгінім менен кешенің.»
Мұхтар Әуезовтің ойымен сабақтас айтқанда: ерлікті бағаламау — қауіпті. Сол себепті 17–18 желтоқсан жыл сайын қанды қырғын мен боздақтарды еске алу күні ретінде аталып өтеді.
Егемендікке бастар жол
1990 жылғы 25 қазанда Қазақстанның Егемендігі туралы Декларация қабылданды. 1991 жылы республика жұртшылығы тұңғыш рет Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевты Президент етіп сайлады. Егемен елдің болашағын айқындау жолында халық тарихи таңдаулар жасады.
Тарихтан түйін
Кеңес дәуірінің 74 жылын Қазақстан үшін «түгелдей босқа өткен кезең» деуге келмейді. Сонымен бірге, тарихтағы ақтаңдақтарды ұмытпай, ашық айтып, әділ бағалау қажет. Ел жадының жаңғыруы — татулықтың да тірегі.
Жастарға үндеу
Сендер — Отанымыздың болашағысыңдар. Жақсы оқып, үлгілі тәртіп көрсетіп, өз елің мен жеріңді көркейтуге үлес қосыңдар. Қазақстанның намысын қорғайтын, елге тірек болатын ұрпақ — сендер.
«Ақтарсақ ақтаңдақтар даталарын,
Майданда қаза тапқан аталарым.
Шіркін-ай, оралмасын білді ме екен,
Кетерде беріп кеткен баталарын…»