Қазақша рефераттар

Сегіз серінің әні

Сабақтың мақсаттары

Сабақтың мақсаты

Композитор туралы толық мәлімет беру; шығармаларын тыңдатып, үйрету арқылы оқушыларды табиғаттың әсемдігі мен сұлулығын сезінуге баулу.

Білімділік

Ән айтуда дауыс көлемін дұрыс қолдануға, тыныс алу ерекшеліктерін сақтауға, дикцияны қалыптастыруға және бір-бірін тыңдай білуге үйрету.

Тәрбиелік

Өнерді сүюге, шығармашылыққа, адамгершілікке және еңбекқорлыққа тәрбиелеу.

Дамытушылық

Есте сақтау қабілетін, ой-өрісті және музыкаға қызығушылықты дамыту.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру

Сыныпқа музыкамен кіру: «Қараторғай» (Ақан сері).

Сабаққа кіріспе диалог

  • Мұғалім: Сәлематсыздар ма, балалар!
  • Оқушылар: Сәлематсыз ба, апай!
  • Мұғалім: Бүгінгі көңіл-күйлерің қандай?
  • Оқушылар: Жақсы.

Сыныпты ұйымдастыру

  • Кезекшіні анықтау, қатыспаған оқушыларды белгілеу.
  • Үй тапсырмасын сұрау.
  • Қонақтарды таныстырып, сабаққа белсенді қатысуға ынталандыру.

Топтарға бөлу

Сынып үш топқа бөлінеді: «Сегіз сері», «Ақан сері», «Біржан сал».

  • Сегіз сері
    Топ басшысы: Қуаныш
  • Ақан сері
    Топ басшысы: Айдын
  • Біржан сал
    Топ басшысы: Дастан

Талқылау сұрағы: Сегіз сері, Ақан сері, Біржан сал — кімдер? Жауап: әнші, ақын, композиторлар.

Сөзжұмбақ арқылы ұғымдарды нақтылау

Әр топ өзіне берілген тақырып бойынша сөзжұмбақ шешіп, негізгі ұғымды анықтайды.

I топ: «Әнші»

Әнші — жазылған әнді орындаушы.

  1. «Ақылың болса — тыңда».
  2. Музыка зерттеушісі А. Эйхгорн 1880 жылы қазақтар арасынан осы аспапты көрген.
  3. Тілшікті аспап.
  4. Сарамен айтысқан ақын.

II топ: «Ақын»

Ақын — әннің сөзін, мәтінін жазатын тұлға.

  1. Қазақ халқында ұлттық билерді сүйемелдейтін сілкімелі аспап.
  2. Күй атасы.
  3. «Гәкку» әнінің авторы.
  4. Жеті ішекті аспап.

III топ: «Композитор»

Композитор — әннің әуенін шығаратын тұлға.

  1. Күй тартатын кім?
  2. Қорқыт ойлап тапқан аспап.
  3. Қағып-шертіп ойнайтын аспап.
  4. Біржан қандай ақын?
  5. Біржанның ақындық өнерін кім жалғастырды?
  6. Бақташылардың сүйікті аспабы.
  7. Құрманғазының шәкірті.
  8. Шертіп ойнау тәсіліне байланысты бұл аспап қалай аталды?
  9. Сегіз серінің әні.
  10. Саздан жасалатын аспап.

II. Үй тапсырмасы және «Ойлан, тап!» сайысы

Үй тапсырмасы

Әр топ өзіне берілген әнші-композитор туралы қысқаша таныстырады:

  • I топ: Сегіз сері Бахрамұлы
  • II топ: Ақан сері Қорамсаұлы
  • III топ: Біржан сал Қожағұлұлы

Мақсат

Өткен тақырыптың қаншалықты меңгерілгенін анықтау үшін сұрақ-жауап формасындағы «Ойлан, тап!» ойыны жүргізіледі.

Сұрақтар мазмұны (ұяшықтар бойынша)

Сол жақ
  • 10: Дәстүрлі ән айту өнері дегеніміз не?
  • 20: XIX ғасырдың II жартысындағы ән өнеріне үлес қосқан әнші-композиторлар.
  • 30: Музыка тыңдау: бұл кімнің әні, аты қалай аталады?
Орта
  • 10: Халық әндерін нотаға түсіріп, жүйелеуге үлес қосқан зерттеушілер.
  • 20: Әнші-композитор мұрасын ұрпақтан ұрпаққа жеткізген әншілер.
  • 30: Музыка тыңдау: бұл кімнің әні, аты қалай аталады?
Оң жақ
  • 10: Дәстүрлі әншілік өнер айтылу ерекшелігіне қарай қандай мектептерге бөлінеді?
  • 20: Біржан сал өз әндерінде қандай мәселелерді қозғады?
  • 30: Музыка тыңдау: бұл кімнің әні, аты қалай аталады?

Жауаптар (үлгі)

  1. Қазақтың домбыраға немесе басқа аспапқа қосылып айтатын әншілік дәстүрін дәстүрлі ән айту өнері дейміз.
  2. Ақан сері, Жаяу Мұса, Біржан сал, Сегіз сері, Абай, Үкілі Ыбырай.
  3. Сегіз серінің әні: «Ақбақай».
  4. А. Жұбанов, А. Затаевич, Т. Бекхожина.
  5. К. Байсейітова, Қ. Жандарбеков, К. Әзірбаев, Ғ. Құрманғалиев.
  6. Ақан серінің әні: «Балқадиша».
  7. Жетісу өңірі, Шығыс өңірі, Батыс және Солтүстік өңіріндегі әншілік мектептер.
  8. Біржан сал әндері өз заманының сан алуан оқиғаларын, адамгершілік пен ізгілікті лирикалық әсем сазға бөлейді.
  9. Жаяу Мұсаның әні: «Ақ сиса».

Дауысқа жаттығу

Үйге берілген әнді 1 шумақ және қайырмасымен орындау. Дикция мен тынысқа назар аудару.

Дәптермен жұмыс

Негізгі ұғымдарды, есімдерді және тыңдалған музыканың сипаттамасын қысқаша жазу.

III. Жаңа тақырып: Абай Құнанбайұлы және «Қараңғы түнде тау қалғып»

Талқылау және белсенді әдістер

  • Сұрақ-жауап: «Абай кім? Абай туралы не білеміз?»
  • «Абай» туралы топтастыру.
  • ББҮ кестесін толтыру (Білемін — Білгім келеді — Үйрендім).
  • Абайдың жатқа білетін өлеңдерін атау.

Негізгі түйін

Абай — қазақтың ұлттық жазба әдебиетінің негізін қалаған ұлы ақын, ойшыл әрі композитор. Оның мұрасы — бүкіл адамзаттың рухани қазынасы.

Абайдың өмірі мен шығармашылық жолы (қысқаша, жүйеленген)

Туған жері мен кезеңі

Абай Құнанбайұлы (1845–1904) қазіргі Шығыс Қазақстан облысы, Абай ауданы, Шыңғыс тауы өңірінде дүниеге келген. Азан шақырып қойған аты — Ибраһим.

Отбасы тәрбиесі

Әкесі — Құнанбай қажы, ықпалды би. Абай Зере әженің аңыз-әңгімесін тыңдап, Ұлжан ананың өнегелі тәрбиесінде өсті.

Білім жолы

Алғашқы сауатын ауыл молдасынан ашып, Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқыды. Қосымша «Приходская школаға» қатысып, орысша сауаттанды.

Шығыс және Батысқа көзқарасы

Шығыс классиктері Низами, Науаи, Сағди, Қожа Хафиз, Физули мұрасымен танысып, білімін өз бетінше тереңдетті.

Шәкірттері мен мұрасының таралуы

Абайдың шәкірттері қатарында Шәкәрім, Көкбай, Ақылбай, Кәкітай, Мағауия аталады. Өлеңдері ауыздан ауызға таралып, кейін 1909 жылы Қазанда алғашқы жинағы басылды (редакциясына Ә. Бөкейханов қатысқан).

Абайдың ой әлемі

Ақын надандық пен қараңғылықты сынап, еңбек, білім, бірлік, татулықты насихаттады. Өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік секілді қасиеттердің қоғамға зиянын ашық айтты. Табиғат, махаббат, жыл мезгілдері тақырыбын кең жырлады.

Композитор Абай

Абай — ән шығарған композитор. Әндерінде созылмалы да, келте қайырымды да, жылдам да әуендер кездеседі. Мысалдар: «Айттым сәлем, Қаламқас», «Көзімнің қарасы», «Сегіз аяқ», «Бойы бұлғаң» және т.б.

Өлең мен әуеннің тоғысуы: Гете — Лермонтов — Абай

Орыс композиторы Антон Рубинштейн М. Лермонтов сөзіне «Горные вершины» шығармасын жазған. Лермонтов бұл өлеңді И. В. Гетеден орыс тіліне аударған. Осы мәтін мен әуен Абайға ерекше әсер етіп, нәтижесінде «Қараңғы түнде тау қалғып» әні дүниеге келген.

Тыңдалым тапсырмасы

  • «Горные вершины» (А. Рубинштейн) — орыс тілінде.
  • «Қараңғы түнде тау қалғып» (Абай) — қазақ тілінде.
  • Ұқсастықтары мен ерекшеліктерін анықтау.

Рефлексия сұрақтары

  • Музыканы тыңдағанда қандай әсер алдың?
  • Көз алдыңа қандай көрініс елестеді?
  • Әуеннің көңіл-күйі нені аңғартады?

«Қараңғы түнде тау қалғып» мәтіні

Қараңғы түнде тау қалғып, Ұйқыға кетер балбырап. Даланы жым-жырт дел-сал ғып, Түн басады салбырап. Шаң шығармас жол дағы, Сыбдырламас жапырақ. Тыншығарсың сен дағы, Сабыр етсең азырақ.
Лермонтов нұсқасы (орысша)
Горные вершины Спят во тьме ночной; Тихие долины Полны свежей мглой. Не пылит дорога, Не дрожат листы. Подожди немного, Отдохнёшь и ты.

Үш ұлы есім — Гете, Лермонтов, Абай — бір өлең арқылы рухани үндеседі. Бұл — аударма ғана емес, мәдениеттер арасындағы көркем көпір.

IV–VI. Орындау, салыстыру және шығармашылық

Дауысқа жаттығу

Дыбысты «жоғары» алып, тынысты дұрыс бөлуді бақылау.

Ән үйрету

«Қараңғы түнде тау қалғып» әнін үйрену: сөзді анық айту, дыбысты таза алу, фразаны біркелкі жеткізу.

Шығармашылық тапсырма

«Егер мен Абай сияқты ақын болсам…» тақырыбында қысқа өлең жолдарын жазу.

Қосымша байқау

Абай классикалық музыканы да жақсы білген. Орыс және Еуропа музыкасы жайлы түсінігінің кеңеюіне Петербургте оқыған ұлы Әбдірахманның (Әбіштің) ықпалы тигені атап өтіледі.

Бірлескен орындау

Сабақ соңына қарай барлығы бірігіп «Желсіз түнде жарық ай» әнін орындайды.

VII–IX. Қорытынды, үй тапсырмасы, бағалау

Қорытынды

  • «Бүгінгі сабақтан алған әсерім…» тақырыбында шағын эссе жазу.
  • «Нені үйрендім?» — ББҮ кестесін толықтыру.
  • Абай әнін хормен орындау: «Желсіз түнде жарық ай».

Үй тапсырмасы

  • «Қараңғы түнде тау қалғып» әнін жаттау.
  • Абай туралы қосымша дерек жинап, келесі сабаққа дайындалу.

Бағалау

Бағалау сабақтағы белсенділікке, жауаптың дәлдігіне, тыңдалымдағы талдауға және орындаудағы тазалыққа сүйеніп жүргізіледі.

Сабақ аяқталады: қатысушыларға алғыс білдіріліп, келесі кездесуге бағыт-бағдар беріледі.