Оқушылардың құрал - жабдықтарын түгендеу
Қызылорда қаласы, №197 қазақ орта мектебі
Технология пәнінің мұғалімі: Альжанова Роза Зейнуллаевна
Қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері
Бұл материал сабақ жоспарының мазмұнын blog форматына түсіріп, негізгі ұғымдарды ықшам әрі оқуға жеңіл етіп ұсынады.
Сабақ түрі
Аралас
Әдістер
Түсіндіру, сұрақ-жауап, өз бетінше сарамандық жұмыс
Көрнекіліктер
Дайын сурет үлгілері
Пәнаралық байланыс
Сызу, бейнелеу өнері, тарих
Үй кәсіпшілігі: қоғамның табиғи өндіріс жүйесі
Қазақ қоғамындағы өндірістің маңызды бір түрі — үй кәсіпшілігі. Оның негізгі қызметі шаруашылықты қажетті құрал-жабдықтармен және күнделікті тұрмысқа керек бұйымдармен қамтамасыз ету болды.
Қазақ қауымының шаруашылығы мен кәсіпшілігі ұзақ уақыт бойы табиғи сипатта дамыды: алынған өнім де, қолөнер арқылы жасалған құрал-сайман мен тұрмыс бұйымдары да көбіне қауымның өз қажетіне жұмсалды. Сондықтан капиталистік қатынастар мен тауарлы өндіріс жүйесіне толық кіргенге дейін кәсіпшілік ірі өндірістік мақсатқа емес, ауыл-аймақ сұранысын өтеуге бағытталды. Осындай деңгейдегі өндіріс үй кәсіпшілігі деп аталды.
Қазақ ұсталары мен зергерлерінің қолынан шыққан көптеген бұйымдар көркемдік деңгейі мен орындалу сапасы жағынан өндірістік түрде ұйымдасқан қолөнер бұйымдарынан кем түспеген.
Көшпелі өмір салтына лайықталған киіз үй — сәулеттік құрылымы, ішкі-сыртқы жабдықтары тұрғысынан адамзаттың ақыл-ойы мен өнерінің биік жетістіктерінің бірі.
Жүннен жасалатын бұйымдар
Жүннің тұрмыстағы орны
Мал жүні қазақ тұрмысында кең қолданылды. Оның ішінде қой мен түйе жүні ерекше орын алған.
Киіз басу: негізгі кезеңдер
- Киізге көбіне күзде қырқылған күзем жүн пайдаланылады.
- Жүнді тулаққа салып, сабау ағашпен сабап тазартады.
- Бұл жұмыс көбіне ойын-сауықпен өтіп, соңында «тулақ шашу» ырымы жасалады.
Тулақ — сиырдың иленбеген, керіп кептірілген қатты терісі. Сабау — бұтақсыз түзу тал, жыңғыл немесе тобылғыдан жасалған құрал.
Оюлы киіз: текемет, сырмақ және түскиіз
Қазақта оюлы киіз бұйымдары негізінен текемет және сырмақ болып бөлінеді. Текеметте ақ немесе қара түсті жүн шиге төселіп, үстіне боялған жүннен ою салынады.
Киіз көбіне киіз үйді жабуға, жерге төсеуге, тұсқа ілуге арналған. Тұсқа ілінетін өрнектеліп, жұқалау етіп жасалған киіз түскиіз деп аталады.
Киізден: кебенек, қалпақ, байпақ, кесеқап, шәйнекқап, кірқап, сандыққап, жер жастық, асмалдық (түйе жабуы), тоқым, жабу және т.б. бұйымдар жасалған.
Кілем тоқу
Қазақ әйелдерінің қолөнеріндегі маңызды бағыттардың бірі — кілем тоқу. Кілемнің екі негізгі түрі бар: түкті кілем және тақыр кілем. Түкті кілем көбіне оңтүстікте тараса, солтүстік өңірде тақыр кілем тоқу басым болған.
Ши тоқу және өрмек
Ши тоқу ертеден қалыптасқан. Ши кереге сыртына, есікке, төсеніш ретінде киіздің астына төсеуге, киіз басуға және құрт жаюға да пайдаланылған. Тұтылатын шиге боялған жүн орап, өрнектеп безендірген. Мұндай ши шым ши деп аталады.
Өрмек арқылы бау-басқұр, алаша тоқылған.
Арқан, жіп және баулар
Арқан-жіп, баулар көбіне түтіп, шүйкелеп, есіп-бұрау арқылы, кейде өру және тоқу тәсілдерімен жасалады. Шикізат ретінде шет-пұшпақ өлі жүн, жабағы жүн, жылқы қылы, түйе жүні пайдаланылған.
Есіп жасалатындары
Арқан, желі, ноқта, құрықбау, бұйда, шылбыр, тізгін және т.б.
Тоқып/өріп жасалатындары
Басқұр, таңғыш, туырлық бау, жел бау, тең таңғыш, құр жіп, құлын ноқта, нар ноқта және т.б.
Арқан түрлеріне мысалдар
Арқан, қосақ арқан, сүйретпе арқан, жел арқан, тарту арқан, матау арқан, ат арқан, белдеу арқан, шом арқан, қом арқан, тең арқан, желі арқан.
Тері өңдеу және илеу
Мал терісі — қазақ тұрмысында өте кең қолданылған шикізат. Әр іске терінің өзіндік түрі таңдалып, шеберлер оларды нақты атаулармен ажыратқан. Мысалы, ірі қара терісі: сиыр, өгіз, тайынша, бұзау терісі болып бөлінген.
Терінің бөліктері де аталған: жондық, қабырғалық, үйек бас тері, пұшпақ, мойын терілері. Жылқы терісі — бие, жабағы, құлын; түйе терісі — атан, бота терісі болып бөлінеді.
Тері илеу
Қазақ теріні көбіне илеп пайдаланған. Иленбеген ірі қара терісі шылғи тері, шылғи қайыс деп аталады. Иленбеген жүнді теріден тулақ, тайтері, бөстек, тұлып, қауға, мес, дорба, шарқай сияқты бұйымдар жасалған.
Теріні малма әдісімен илеген: үлкен ыдыста ашытқы дайындап, теріні соған салып өңдейді. Боялған терілерден сәнді киімдер мен тұрмысқа арналған әсем заттар тігілген.
Темір ұсталығы және зергерлік
Қазақ ұсталары темірді, қалайыны, қорғасынды, алтынды, күмісті балқытуды меңгеріп, қоспалар жасай білген. Металл қасиеттерін терең білген шеберлер құю, соғу, таптау, қақтау, сондай-ақ өрнек басу, зер салу, қаралау, нақыштау арқылы қару-жарақ, құрал-сайман, әшекей бұйымдар жасаған.
Зергерлік бұйымдар
Білезік, сырға, сақина, шолпы және басқа да әшекейлерді жасаушы шеберлер зергер аталған.
Ұста дүкені және қасиет ұғымы
Қазақ темір ұсталарының шеберханасы дүкен деп аталған. Ұсталар дүкені мен көрігін қастерлеп, оны жын-шайтан жоламайтын қасиетті орын ретінде қабылдаған.
Негізгі құрал-жабдықтар
Көрік
Отты қоздырып, температураны көтеру үшін төменнен ауа үрлейтін құрал. Көрік ағаштары терімен қапталады.
Төс
Қыздырылған темірді қойып соғуға арналған шомбал темір. Бір ұшы сүйір, дөңбек ағашқа орнатылады.
Қышқаш
Қызған темірді оттан алып, төске ұстайтын ұзын сапты қысқыш.
Қосымша құралдар: тістеуік (кемпірауыз), кескіш, тескіш, үлкен және кіші балғалар, сондай-ақ зергерлерде сым тартқыш, іскенже, жыланкөз, жорға біз және т.б.
Жасалған бұйымдарға мысалдар
Ұста бұйымдары
Қылыш, қанжар, найза ұшы, айбалта; күрек, кетпен, шалғы, орақ; соқа тісі; ауыздық, үзеңгі, шідер, таға; пышақ, бәкі және т.б.
Зергер бұйымдары
Білезік, сырға, сақина, шолпы, ер-тұрман әшекейлері және т.б.
Ағаш ұсталығы
Қазақ тұрмысында ағаш ұсталығы ертеден жақсы дамыған. Ағаш шеберлері киіз үйдің сүйегін, арба, қайқыбас төсек, кебеже, жүкаяқ, сандық, үстел сияқты ірі бұйымдарды, сондай-ақ күнделікті қолданылатын астау, ағаш табақ, тегене, ожау, шелек, көнек, піспек, күбі, саптыаяқ тәрізді тұрмыстық заттарды жасаған.
Негізгі құралдар: балта, шот, балға, қашау, үскі, бұрғы.
Ершілік өнері
Қазақ ағаш өнерінің кең тараған түрлерінің бірі — ершілік. Ерге көбіне қайың, үйеңкі, қара мойыл сияқты мықты ағаштар таңдалып, мұқият кептіріледі.
Қазақ ері әдетте 5 бөліктен тұрады: алдыңғы қас, артқы қас, екі қаптал ағашы және белдік ағаш (бел ағаш).
Сабақты қорытындылау: білімді бекіту сұрақтары
Бүгін оқушылар қазақтың дәстүрлі үй кәсіпшілігі мен қолөнері туралы кең мағлұмат алды. Тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтарға жауап беруге болады:
- Сандық дегеніміз не?
- Шолпы қандай түрлерге бөлінеді?
- Зергерлік бұйымдарды атаңдар.
- Кілем өрнектерінде қандай бейнелер басым?
- Кілемнің неше түрі бар?
Оқушы білімін бағалау
Сабақ барысындағы жауаптар, практикалық жұмыс сапасы және қорытынды сұрақтарға қатысуы бойынша бағаланады.
Үй тапсырмасы
Мәтінді оқып келу, негізгі ұғымдарды қайталау.