Қазақша рефераттар

Бұхар хандығының әскерін қирата жеңді

Пәні мен тақырыбы

Пән

Қазақстан тарихы (10-сынып)

Сабақтың тақырыбы

Қазақ хандары ұстанған саясаттың негізгі бағыттары

Сабақтың мақсаттары

Білімділік

  • Қасым хан билігі және Қазақ хандығының XVI ғасырдың 20–40 жылдарындағы жағдайы туралы білімді толықтыру.
  • Қасым ханның қазақ тарихындағы тәжірибелі қолбасшы әрі мемлекет қайраткері ретіндегі рөлін ашып көрсету.
  • Қазақ хандығының халықаралық қатынасқа араласу үдерісін нақты деректермен түсіндіру.

Дамытушылық

  • Хақназар хан, Тәуекел сұлтан және Есім хан кезеңдерін талдау арқылы ойлау мен сөйлеуді дамыту.
  • Тірек-сызбалар арқылы түсіндіру, мәтіннен негізгі мәселені табу, өздігінен қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.
  • Картамен жұмыс жүргізу және логикалық тапсырмалар арқылы есте сақтау қабілетін жетілдіру.

Тәрбиелік

  • Елін, жерін, Отанын қорғау құндылықтарын түсіндіру.
  • Топпен жұмыс, ұстамдылық, өз ойын мәдениетті жеткізу және өзгені тыңдау дағдыларын тәрбиелеу.
  • Есім ханның әрекеттері арқылы ерлікке, батылдыққа баулу.

Сабақ форматы

Сабақ түрі

Аралас сабақ

Әдістер

  • Сұрақ-жауап
  • Баяндау, түсіндіру
  • Топтық және жеке жұмыс
  • Мәтінмен жұмыс

Көрнекі құралдар

  • Слайдтар
  • Сөзжұмбақ
  • Суреттер
  • Сызбалар

Сабақтың құрылымы

  1. I. Ұйымдастыру

    Амандасу, түгендеу, сабаққа дайындық.

  2. II. Үй тапсырмасы

    Өткен тақырып бойынша қысқа тексеру.

  3. III. Жаңа сабақ

    Қазақ хандарының саясаты және тарихи оқиғалар.

  4. IV. Бекіту

    Сұрақтар мен тапсырмалар арқылы қорытындылау.

  5. V. Бағалау

    Қалыптастырушы/жиынтық бағалау.

  6. VI. Үйге тапсырма

    Оқу, кесте, мінездеме.

Үй тапсырмасын тексеру: негізгі деректер

Сұрақ Жауап
«Қазақ» сөзі пайда болған кезең Көне түрік дәуірі
Алғашқы кезде «қазақ» атауының орнына қолданылған сөз «Алаш»
«Алаш» сөзі шамамен алғаш рет айтылған уақыт IX–X ғасырлар
Қадырғали би шежіресі бойынша «Алаш мыңы» одағының қалыптасуы XIII ғасырдың соңы – XIV ғасырдың басы
Қазақ хандығының ту көтерген жері Жетісудың батыс бөлігі (үйсін, дулат тайпаларының ата-мекені)

Сергіту: «Алтын сандық» тапсырмасы

Оқушылар тақтадағы «сандықтарды» таңдап, ішіндегі өрнектерді есептеп, шыққан жылға сәйкес оқиғаны атайды.

1-топ

  • 1443 + 160 = 1603

    1603 ж. Айғыржар маңындағы бірінші қазақ–бұхар шайқасы.

  • 1921 − 308 = 1613

    1613 ж. Есім хан қалың қолмен Самарқанға басып кірді.

  • 1404 + 217 = 1621

    1620–1621 жж. қазақ–бұхар соғыстарының кезекті кезеңдері өтті.

  • XI + VI = XVII ғасыр

    XVII ғ. Қазақ хандығында ішкі саяси өмір біршама тұрақтанып, феодалдық талас-тартыстар кең өріс алды.

  • 1333 + 295 = 1628

    1628 ж. Есім хан қайтыс болды.

2-топ

  • 1332 + 281 = 1613

    1613 ж. Тұрсын хан Ташкентті астанасы деп жариялады.

  • 1822 − 224 = 1598

    1598 ж. Есім хан таққа отырды.

  • 1219 + 408 = 1627

    1627 ж. ең соңғы, аса қанды шайқастардың бірі болды.

  • IX + VII = XVI ғасыр

    XVI ғ. қуатты Моғолстан мемлекеті біржолата ыдырауға бет алды.

  • 921 + 690 = 1611

    1611 ж. Бұхар әскерін Имамқұли хан басқарды.

Жаңа сабақ: Қазақ хандарының саясаты және мемлекеттілік

Қасым хан дәуірі: өрлеу және халықаралық байланыс

XVI ғасырдың басындағы Қазақ хандығының өрлеуін тарихшылар Қасым хан есімімен байланыстырады. Мұхамед Хайдар Дулатидің көрсетуінше, Қасым ханның Дешті Қыпшаққа жүргізген ықпалы соншалық, Жошы ханнан кейін ешкім де ол сияқты жоғарғы билікке қол жеткізе алмаған.

Негізгі көрсеткіштер

  • Билік аумағы

    XVI ғ. екінші онжылдығында қазақ даласының басым бөлігі

  • Халық саны

    1 млн-нан асты

  • Әскер

    Атты әскер 300 мыңға дейін жетті

  • Дипломатия

    Халықаралық қатынасқа белсенді араласа бастады

Қасым хан тұсында Қазақ хандығы дербес мемлекет ретінде сыртқы саясатқа араласты. Алғашқылардың бірі болып дипломатиялық байланыс орнатқан мемлекеттердің қатарында Мәскеу мемлекеті аталады. Қазақ елі туралы мәлімет Батыс Еуропаға да жетіп, Мәскеуде бірнеше мәрте болған (1517 және 1526 жж.) австриялық дипломат Сигизмунд Герберштейн өз жазбаларында қазақтар туралы деректер келтірді. Сондай-ақ Сефевид деректемелерінде қазақ хандығы мен қазақтар жиі аталады.

XVII ғасыр басы: ішкі саяси ахуал және бытыраңқылық

XVII ғасырдың басында Қазақ хандығында ішкі саяси өмір біршама тұрақтанғанымен, бұрыннан келе жатқан қайшылықтар толық шешілмеді. Хандық біртіндеп бөлшектене түсті, феодалдық талас-тартыстар күшейді. Көшпелі ақсүйектердің әр түрлі топтары өзара бақталастыққа түсті.

Екі билік орталығы

  • Есім хан Түркістанды астана етті.
  • Тұрсын хан Ташкентті астана жасап, өзін тәуелсіз хан деп жариялады.

Аймақтық дара билік көріністері

Бұл кезеңде бірқатар өңірлерде ықпалды сұлтандар мен билеушілердің дара билік жүргізуі байқалды (мысалы, Ташкент, Әндіжан, Тұрфан, Жаркент және т.б.).

Бұхар–қазақ қатынастары және соғыс қақтығыстары (1603–1624)

Қазақ хандығының ішкі жағдайын жіті бақылаған Бұхар ханы бұрынғы бітім шартын бұзып, қазақ жеріне жаңа жорықтар ұйымдастырды. Негізгі мақсат — бұрын Тәуекел хан кезінде қолдан шығып қалған Ташкент, Сайрам, Әндіжан өңірлерін қайтарып алу және қазақтарды Сырдарияның арғы бетіне ығыстыру еді.

Хронология

  • 1603 — Айғыржар шайқасы

    Бірінші қазақ–бұхар шайқасында Бұхар әскері жеңіліп, Самарқан бекінісіне шегінді.

  • 1611 — Ташкент түбіндегі ұрыс

    Бұхар әскерін Имамқұли хан бастап келді; қазақ қолын Есім хан басқарды. Бұхар жағы келісімге келді.

  • 1613 — Самарқан жорығы

    Есім хан қалың қолмен Самарқанға кіріп, Бұхар әскерін күйрете жеңді.

  • 1620–1621 — соғыстардың кезекті кезеңі

    Бұл жылдары болған қақтығыстарда қазақ әскерін Тұрсын хан бастап шығып, толық жеңіске жетті.

  • 1627 — шешуші шайқас

    Есім хан өзі бастап келген қол кескілескен ұрыста жеңіске жетіп, оңтүстік шекараны нығайтты.

Маңызы

  • Шекара қауіпсіздігі

    Жеңістер оңтүстіктегі стратегиялық бағыттарды уақытша тұрақтандырды.

  • Саяси бедел

    Есім ханның әскери-саяси беделі күшейді, Бұхар ханы жеңілісті мойындауға мәжбүр болды.

  • Ішкі қайшылық

    Сыртқы қауіпке қарамастан, хандық ішіндегі билік бәсекесі сақталды.

  • Қорытынды сабақ

    Сыртқы саясат табысы ішкі бірлікке тікелей тәуелді екені айқын көрінді.

Тұрсын ханның бүлігі

Тұрсын сұлтан — Жалым сұлтанның ұлы. 1598 жылғы хан сайлауында жолы үлкен болғандықтан, Есім ханның таққа отыруы заңды саналды, ал Тұрсынның тікелей таласқа түсуіне негіз аз еді. Дегенмен Тұрсын сұлтан Өзбек хандығына қарсы күресте қазақ жасақтарын бастап, бірнеше мәрте жеңіске жетіп, беделін арттырды.

1613 жылғы шешім

Тұрсын 1613 жылы өзін хан деп жариялап, Ташкентті астана етті және өз атынан ақша шығарды.

Саяси сенім дағдарысы

Тұрсын хан Есім ханмен екі рет бітімге келіп, екі рет серттен тайғаны айтылады.

Бекіту тапсырмалары (тест)

1) Орбұлақ шайқасында басшылық жасаған қазақ батырлары

  • A) Қарасай, Арғынтай
  • B) Қабанбай, Бөгенбай
  • C) Наурызбай, Райымбек
  • D) Ағыбай, Бұхарбай
  • E) Баян, Шынқожа

2) 1681–1685 жж. жоңғар шапқыншылығы кезінде қиратылған қала

  • A) Түркістан
  • B) Самарқан
  • C) Сайрам
  • D) Үргеніш
  • E) Сарайшық

3) Қазақ хандығының құрылуы туралы мәлімет кездесетін еңбек

  • A) Codex Cumanicus
  • B) «Түркі тілдерінің сөздігі»
  • C) «Темір мемлекеті»
  • D) «Оғызнама»
  • E) «Тарих-и Рашиди»

4) Жәңгір хан таққа отырған жыл

  • A) 1628 жыл
  • B) 1622 жыл
  • C) 1625 жыл
  • D) 1626 жыл
  • E) 1620 жыл

5) Тәуекел хан өзбек ханымен жасасқан ант беріскен шартты қай жылы бұзды?

  • A) 1546 жыл
  • B) 1582 жыл
  • C) 1588 жыл
  • D) 1598 жыл
  • E) 1583 жыл

Қорытынды: бағалау және үй тапсырмасы

Бағалау

Оқушылардың тапсырмаларға қатысуы, жауаптарының дәлдігі және мәтінмен/картамен жұмыс істеу дағдылары ескеріледі.

Үйге тапсырма

  • Мәтінді оқу.
  • Хронологиялық кесте құрастыру.
  • Әр ханға қысқаша мінездеме жазу.