Батый хан Алтын Орданы құрушы Монғол ханы
Бұл сабақ Алтын Орда мемлекетінің құрылуын, саяси және экономикалық даму ерекшеліктерін, сондай-ақ әлсіреу себептерін жүйелі түсіндіруге бағытталған. Материал оқушылардың тарихи деректерді талдап, оқиғаларды өз бетінше тұжырымдауына және ойын дәл жеткізуіне жағдай жасайды.
Білімділік мақсаты
Алтын Орда мемлекетінің құрылуын, саяси-экономикалық дамуын түсіндіру және Орданың әлсіреу себептерін ашу.
Дамытушылық мақсаты
Тарихи оқиғаларды талдап, қорытынды жасауға бағыт беру; логикалық ойлауды және еркін сөйлеу дағдысын дамыту.
Тәрбиелік мақсаты
Өз тарихын құрметтеуге баулу, ұлттық намысты оятып, ерлікке және отансүйгіштікке тәрбиелеу.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылармен сәлемдесу, қатысымды түгендеу. Сыныптың тазалығына назар аударып, оқушылардың зейінін сабаққа шоғырландыру.
II. Үй тапсырмасын сұрау
«Моңғолдардың Қазақстан жерін жаулап алуы» тақырыбы бойынша үй тапсырмасы тексеріледі. Пысықтау сұрақтары арқылы жаңа сабаққа кіріспе жасалады.
Шыңғыс хан жаулап алған жерлерін төрт ұлына бөліп берді. Бұл үлестер ұлыс деп аталды. Дәстүрлі баяндауда:
- Батый — «алтын босағалы» Орда
- Ежен — «күміс босағалы» Көк Орда
- Шайбан — «болат босағалы» Боз Орда
Осыған байланысты «Алтын Орда» атауының шығуы туралы түсіндіру беріледі: Батый Жошының орнына хан сайланып, «алтын босағалы» ордаға қатысты атау орныға бастайды.
III. Жаңа сабақ
Жоспар
- 1 Алтын Орданың құрылуы
- 2 Алтын Орданың күшеюі
- 3 Алтын Орданың әлсіреуі
- 4 Алтын Орданың қоғамдық құрылысы
Негізгі ұғымдар
- Ұлыс — Шыңғыс хан ұрпақтарына берілген мұрагерлік иелік
- Орда — билік орталығы, хан сарайы және мемлекеттік басқару жүйесі
- Сарай — Алтын Орданың астаналық орталықтары (Сарай Бату, Сарай Берке)
1) Алтын Орданың құрылуы
Алтын Орда — Жошы ұлысының негізінде құрылған алғашқы ірі мемлекеттердің бірі. Жошы ханның ұлы Батый (Бату) хан тұсында мемлекет Алтай тауынан Дунай өзеніне дейінгі ұлан-ғайыр аумақты қамтыды.
Астана және басқару орталығы
Алғашқы орталығы Еділ бойындағы Сарай Бату қаласы болды. Кейін астана Сарай Берке қаласына көшірілді.
Батый хан (1227–1255)
Батый хан Алтын Орданың негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Мұсылман деректерінде оның әділдігі, мұсылман елдеріне қамқорлығы, мешіт салдыруға және діни ғұрыптарды жүргізуге қолдау көрсеткені айтылады.
Орыс жылнамаларында Батый ханның экономикалық қуатты арттыруға және қалалық өмірді жандандыруға ерекше мән бергені көрсетіледі. Бұл деректер Алтын Ордада мемлекеттік басқару мен шаруашылықтың жүйелене түскенін аңғартады.
2) Алтын Орданың күшеюі: Батысқа жорық
Батый ханның билігінің алғашқы жылдары жөніндегі мәліметтер толық сақталмаған. Алайда 1235 жылғы бүкілмоңғолдық құрылтайда Батысқа жорық жасау туралы шешім қабылданады.
Батысқа жорық жеті жылға созылды: 1236–1242.
Жорықтар нәтижесінде Батыс елдері бағындырылып, Алтын Орданың шекарасы батысқа қарай кеңейіп, мемлекет күшейе түсті.
Ой қорытуға арналған сұрақтар
- Алтын Орданың құрылуына қандай тарихи алғышарттар әсер етті?
- Сарай Бату мен Сарай Беркенің мемлекет өміріндегі рөлі қандай болды?
- 1236–1242 жылдардағы жорықтар Алтын Орданың саяси ықпалына қалай әсер етті?