Инерцияның зиянды жақтары
Сабақтың мақсаты
1) Білімділік
Инерция құбылысының физикалық мағынасын ашу, оның тұрмыста және техникада көрініс табуын түсіндіру.
2) Дамытушылық
Тақырыпқа қатысты жаттығулар арқылы оқушының ой-өрісін, белсенділігін арттыру және логикалық ойлауын жетілдіру.
3) Тәрбиелік
Эстетикалық талғамды қалыптастыру, шешендікке баулу және ұжымдық жұмыс мәдениетін дамыту.
Сабақтың ресурстары
Көрнекіліктер мен құрал-жабдықтар тәжірибе арқылы инерцияны сезінуге және талқылауға мүмкіндік береді.
Көрнекіліктер
- Буклеттер: «Физиканың даму тарихы», «Инерцияның маңызы»
- Үлестірме қағаздар
- Ойындар: «Орныңды тап!», «Сен қандайсың?»
Приборлар
- Арбаша
- Көлбеу жазықтық
- Құм
- Қалың мата
- Шыны (жылтыр тегіс бет)
Сабақтың жүру барысы
Ұйымдастыру
Оқушылардың және сынып бөлмесінің сабаққа дайындығы тексеріледі, жұмыс тәртібі нақтыланады.
Өткен тақырыпты пысықтау
Жалпы тексеру
Тақтадағы бірқалыпты емес қозғалыс мысалдарына берілген суреттер бойынша сұрақ-жауап жүргізіледі.
Ойын элементтері
- «Орныңды тап!» — формула құрастыру
- «Сен қандайсың?» — заттың күйін анықтау
Жаңа сабаққа кіріспе
Сабақ бірнеше өмірлік және техникалық мысалдардан басталады: инерцияның қозғалыста, тұрмыста және техникада қандай рөл атқаратыны талқыланады.
Дебат құрылымы
Алдын ала дайындалған 6 оқушы дебатқа қатысады. Қалған сынып тыңдап, соңында дауыс береді.
Топтар
- I топ (жақтаушы): «Алғыр»
- II топ (даттаушы): «Жасұлан»
Рөлдер және дауыс беру
Бір оқушы — жүргізуші, бір оқушы — таймкипер. Тыңдаушыларға дауыс беруге арналған қызыл және жасыл дөңгелектер таратылады.
Жаңа сабақ: Инерция ұғымы және пікірсайыс
Негізгі анықтама
Инерция (лат. inertia — әрекетсіздік) — дененің сыртқы әсерлер теңгерілгенде немесе мүлде әсер етпегенде өз күйін сақтайтын қасиеті: тыныштықта қалу немесе бірқалыпты түзу сызықты қозғалысын жалғастыру.
Бұл заңдылық Ньютонның бірінші заңы арқылы сипатталады. Денеге теңгерілмейтін күштер әсер еткенде, инерция салдарынан жылдамдық кенет өзгермей, біртіндеп өзгереді.
Дененің инерттілігі қаншалықты үлкен болса, оның жылдамдығы соншалықты баяу өзгереді. Инерттіліктің сандық өлшемі ретінде масса алынады.
«Инерция» ұғымы өлшеуіш құралдарға да қолданылады: прибордың өлшенетін шаманы белгілі бір кешігумен көрсетуі оның инерттілігі деп аталады.
Инерцияны зерттеуге Галилео Галилей елеулі үлес қосты, ал кейін Исаак Ньютон (1678) түсінікті дамытты.
Жақтаушы топтың дәлелдері
«Алғыр»Инерцияны дұрыс қолдана білсек, ол тұрмыста да, техникада да пайдалы нәтиже береді.
- Кілем қағу: кілем қозғалғанымен, шаң инерция әсерінен бастапқы орнында қалып, ажырайды.
- Велосипед пен көлік қозғалысы: велосипедші әрдайым педаль баспаса да, қозғалыс инерциямен сақталады; еңісте көлік жанармай үнемдей алады.
- Балға саптау: балғаны тірекке соққанда, басы инерция әсерінен сапқа нығыз кіреді.
Қорытынды ой
Инерцияның артықшылықтары көп. Жақсы жүргізуші оны ескеріп, қозғалысты алдын ала жоспарлау арқылы жанармайды да үнемдейді, қауіпсіздікті де арттырады.
Егер инерция мүлде болмаса, планеталар орбитасынан шығып кетер еді: Ай Жерге, Жер Күнге құлап түсер еді.
Даттаушы топтың дәлелдері
«Жасұлан»Инерция — қауіпсіздік ережелері сақталмаса, жазатайым оқиғаларды күшейтетін фактор. Кейбір жағдайларда қозғалысты бірден тоқтату мүмкін болмайды.
Тәжірибе (талқылау)
Арбашаны көлбеу беттен түсіріп, оны алдымен құм төселген жолмен, кейін жылтыр тегіс шыны жолмен жүргіземіз. Әр бетте арбашаның жүруі әртүрлі болады — бұл инерция мен кедергі күштерінің әсерін байқауға көмектеседі.
- Жол-көлік оқиғасы: машина бұрылыстан шыға келгенде бір адамды қағып кетті; инерция салдарынан көлік бірден тоқтай алмады.
- Жарыстағы құлау: бір велосипедші құлағанда, басқалары инерция әсерінен дереу тоқтай алмай, соқтығысуы мүмкін.
- Автобуста тежелу: тежегіш басылғанда жолаушылар алға ұмтылып, бір-біріне соғылып қалады.
- Тұрмыстық жағдайлар: ыдысты кенет тоқтатқанда тағамның төгілуі немесе тайғақ жолда құлау кезінде жарақат алу инерциямен байланысты.
Қорытынды ой
Біз инерцияны «жақтау» үшін емес, оның салдарын түсіну үшін талқылаймыз. Қауіпсіздік сақталмаса, инерция көптеген апат пен жарақаттың ауырлығын арттыруы мүмкін.
Сыныпқа арналған сұрақтар
- Биіктіктен секіріп түскенде адам неге тізесін сәл бүгеді?
- Көлік оңға немесе солға бұрылғанда жолаушы қай жаққа қисаяды? Неліктен?
- Неліктен желдеткіш ажыратылғаннан кейін біраз уақытқа дейін айналып тұрады?
- Ат сүрінсе, шауып келе жатқан салт аттыға не болады?
- Жаңбырлы күні киімді шұғыл сілкігенде су тамшылары неге ұшып түседі?
- Ордан жүгіріп барып секіру неге жеңілірек?
- «Қуып жүріп ұстау» ойынында біресе оңға, біресе солға бұрылғанда неге ұстап алу қиын?
Қорытынды
Оқушылар салған суреттер арқылы инерцияны түсіну деңгейі байқалады. Талқылауға ұсынылатын көріністер:
- 1. Көлбеу жазықтықтан сырғанаған арбашаның қозғалысы
- 2. Таудан шанамен сырғанаған бала
- 3. Машинаның жолын кесіп өтуге тырысқан бала
- 4. Көлік жүретін жолда жүгірген адам
- 5. Ағаш арасымен таудан жүгіріп түскен бала
- 6. Кілт тоқтаған немесе орнынан кілт қозғалған вагондағы жолаушы
- 7. Ғарыш кемесі немесе ғарышкер (инерцияның ғарыштағы көрінісі)
Дауыс беру және бағалау
Әр топқа дауыс беріліп, жеңімпаз топ анықталады. Белсенді қатысқан оқушылар бағаланады. Жүргізуші мен мұғалім қорытынды сөз сөйлейді.
Негізгі тұжырым: инерцияның пайдалы жақтарын тиімді қолдануды кеңейту, ал зиянды әсерлерін азайтудың жолдарын іздеу үшін физика заңдарын терең меңгеру қажет.
Үй тапсырмасы
Сабақ соңында үй тапсырмасы беріледі, жұмыс нәтижелері қорытындыланып, қатысқан оқушылар бағаланады.