Ғабит Мүсірепов Ұлпан романы, кейіпкерлер бейнесі
Сабақтың тақырыбы
Қазақ әдебиеті (9-сынып): Ғ. Мүсіреповтің «Ұлпан» романы және шығармадағы кейіпкерлер бейнесі.
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Романдағы кейіпкерлер бейнесін ашу арқылы шығарманың мазмұнын, идеясын және тақырыбын ұғындыру.
- «Ұлпан» романының қазақ прозасындағы ана бейнесін жасаудағы биік көркемдік деңгейін таныту.
Дамытушылық
- Оқушылардың танымдық қызығушылығын арттыру, шығармашылыққа баулу.
- Басты кейіпкерлердің тарихи негізін талқылап, жеке және топтық жұмыста пікір алмасуға үйрету.
- Проблемалық сұрақтарды шешу арқылы логикалық ойлауын, сөйлеу мәдениетін, әдеби тілін дамыту.
Тәрбиелік
- Тарихи тұлғалардың қадір-қасиетін тануға баулу.
- Ұлпан ананың өнегелі қасиеттерін үлгі ете отырып, мейірімділікке және ананы құрметтеуге тәрбиелеу.
- Рухани-адамгершілік құндылықтарды қадірлеу дағдысын қалыптастыру.
Сабақта қолданылатын әдіс-тәсілдер
Көрнекіліктер
- Тақырыпқа сай көркем шығармалар, әдеби кітаптар
- Рефераттар, плакаттар
- Слайдтар
- Сөзжұмбақтар
- Кубик және қосымша материалдар
Сабақ форматы
Түрі
Шығармашылық-ізденіс сабағы.
Типі
Жаңа білімді бекіту.
Пәнаралық байланыс
Тарих және география пәндерімен байланыста қарастырылады: роман оқиғалары XIX ғасырдағы қазақ даласының тарихи-әлеуметтік шындығына негізделген.
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушылармен амандасу, кезекші мәліметін тыңдау, сынып тазалығына көңіл бөлу.
- Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, назарын сабаққа аудару.
II. Кіріспе бөлім
Әдебиетке ХХ ғасырдың 20-жылдарының екінші жартысында келген, өресі биік қаламгер Ғабит Махмұтұлы Мүсірепов шығармаларымен алдын ала таныстық. Жазушы өз шығармашылығында ана мен әйел образын сомдауға айрықша мән берген.
Талқылау сұрағы
Ғ. Мүсіреповтің шығармалары қандай тақырыптарға арналады?
Ана, әйел тақырыбындағы шығармалар
Жедел қайталау
«Ұлпан» романын қысқаша қайталау үшін «Деталь қос» ойыны ұйымдастырылады.
Топқа бөлу
«Мозайка» әдісі арқылы жасырынған суретті құрастырып, топтарға бөліну. Топ атаулары: «Есеней» және «Ұлпан».
Кейіпкерлерді еске түсіру
Романда кездесетін кейіпкерлер: Ұлпан, Есеней, Еменалы, Артықбай, түрікпен Мүсіреп, аңшы Мүсіреп, Торсан, Шынар, Жәуке, Несібелі, Біжікен және т.б.
III. Үй тапсырмасын тексеру
Үй тапсырмасы: «Ұлпан» романын оқу және сюжеттік жоспар құру.
Сюжеттік жоспар
- Қалың Керей-Уақтың билігін қолында ұстаған Есеней мен Артықбай батырдың достығы; Есенейдің Артықбай үйіне келуі.
- Ұлпанды құтқаруы.
- Ұлпанды айттыруы.
- Той қамы; Есенейдің билік құруы.
- Ел қарызын өтеуі.
- Орыс үйіне келуі, тіршілік көрінісі.
- Есенейдің құлауы; Ұлпанның «Ақнар» атануы; он-он бес жыл ішінде Ұлпанның ел билеген ақылды анаға айналуы.
- Қорлыққа шыдай алмаған Ұлпан.
- Ұлпанның қарғысына ұшыраған Торсан.
Құрылымы
Роман 3 бөлімнен, 24 тараудан тұрады.
Кейіпкерлер ауқымы
Негізгі және қосалқы, үлкенді-кішілі тоқсанға жуық кейіпкер бар.
Тарихи негіз
Оқиғалар XIX ғасырдағы қазақ даласындағы тарихи шындықтарға сүйенеді.
Негізгі кейіпкер — Ұлпан
Роман атауына сай басты тұлға — Ұлпан. Ол — мінезі айқын, тарихи болмысы бар, романтикалық сипаттағы кейіпкер. Жазушы Ұлпан өмірінің тарихи шындығын дәл суреттеп, өз ортасынан оқшау шыққан дара тұлға екенін қаһармандық қасиеттерімен тереңдетеді.
Батырдың ерке қызы болған Ұлпан шаңырақтың берекесін арттырып, жоқты бар, азды көп етіп ұстай білетін іскерлігімен танылады. Несібелі ананың өнегелі тәрбиесі Ұлпанның беделін көтеріп, оған Есеней ғана емес, тұтас елдің сүйсінуіне негіз болады.
Жазылу тарихына қатысты дерек
Жазушы «Ұлпан» романын жазудан бұрын, 1941 жылы Қызылжар өңірінен Қожабай көлі маңындағы Лебяжі теміржол станциясына барады. Станция Сибан зиратының маңынан өтетін. Сол сапарда зират аралап жүріп Исахмет молдамен кездескені айтылады.
Қазіргі таңда бұл жер «Ұлпан» станциясы деп аталады деген дерек бар. Роман 1974 жылы жарық көріп, шамамен 100 жылдық тұрмыс көрінісін қамтиды.
Негізгі идеялық желі
Оқиға өзегінде — Ұлпанның ақыл-парасатының арқасында Сибан елінің еңсесін көтеріп, ел қатарына қосылуы. Ұлпан ерен еңбегі, жомарттығы мен көрегендігі арқылы ел анасы атанса да, жеке тағдыры қасірет пен қайшылыққа толы.
IV. Жаңа сабақ
Жаңа сабақты тереңдету үшін кубизм тәсілі қолданылады. Оқушының көзқарасы, өз пікірін дәлелдеп қорғау шеберлігі назарға алынады.
1) Суреттеңіз
Романға сатылай кешенді талдау
- Шығарманың аты
- «Ұлпан» романы
- Автор
- Ғ. Мүсірепов
- Тақырыбы
- XIX ғасырдағы қазақ даласындағы тарихи шындықтардың көркем бейнеленуі.
- Идеясы
- Қазақ әйелдерінің парасаты мен көрегендігін, мейірімділігі мен шыдамдылығын, жарына және еліне сүйіспеншілігін, ұрпақ тәрбиесіне адалдығын дәріптеу.
- Жанры
- Проза (роман)
2) Салыстырыңыз
Ана бейнесі: дәстүр және жаңашылдық
20-жылдары жазылған ана, әйел бейнесі көрінетін шығармалармен «Ұлпан» романын салыстырыңыз. Әсіресе М. Әуезовтің «Абай жолы» романындағы Ұлжан ана мен Ғ. Мүсіреповтің «Ұлпанындағы» Ұлпан бейнесінің ортақ қасиеттері мен айырмашылықтарын анықтаңыз.
Талқылауға бағыт
- Екі ана образындағы даналық, сабыр, отбасы ұйытқысы болу сипаты.
- Ұлпанның ел басқару деңгейіне көтерілуі мен тарихи ортадағы рөлі.
- Көркемдік шешім: авторлық баяндау, характерді ашу тәсілдері.
Сабақтың түйіні: «Ұлпан» — қазақ прозасындағы ана тұлғасын биік деңгейде сомдаған көркем туынды. Кейіпкерлерді талдау арқылы біз тарихи шындық пен көркемдік шешімнің тоғысқан тұстарын айқындап, Ұлпан бейнесінің рухани-адамгершілік бағдарын танимыз.