Өне бойын күш кернеген, тепсе темір үзетін жас жігіт
Автопортрет: суретшінің өзіне қараған сәті
Біздің көз алдымызда егде тартқан кісінің жүзі тұр. Оның бізге тік қарайтын байсалды жанарында әлдебір тұңғиық мұң сезіледі. Шытынаған қабағында күрделі ойлардың ізі қалғандай. Соған қарамастан, біз оның шабытты, тәуекелшіл, сабырлы жан екенін де қапысыз аңғарамыз.
Бұл — Рембрандтың автопортреті, яғни суретшінің өзін бейнелеген туындысы. Ол айнаға қарап, өз бет-әлпетін мұқият зерттей отырып, әр белгісін дәл түсіруге тырысқан.
Портрет суретшісі нені көздейді?
Суретшілер адамдардың портретін салады. Сонда олар қандай мақсат көздейді? Белгілі бір адамның келбеті кейінгі ұрпақтың көз алдында тұрсын дей ме? Иә, бұл да бар. Бірақ мақсат мұнымен шектелмейді.
Портретте суретші адамның жан дүниесін, мінезін, ой-сезімін айқын ашып беруге ұмтылады. Кейде біреу кенет ойға шомса немесе еріксіз күліп жіберсе, біз оның жүзінен бұрын байқалмаған жаңа бір қырды көргендей боламыз. Суретші де дәл осындай тосын сәттерді аңдып, бейнеленіп отырған адамның ішкі болмысын тереңірек тануға тырысады.
Ол кенепке адамның бет-бейнесін толық көшіре салмайды: ең басты, ең маңызды белгілерін іріктеп, соны көркем тілмен жинақтайды. Сондықтан портрет сыртқы ұқсастықты дәл берумен ғана шектелмейді.
Рембрандттың автопортреттері: өмір жолының айнасы
XVII ғасырда өмір сүрген ұлы голланд суретшісі Рембрандт ван Рейн көптеген автопортреттер жасаған. Оларға қарап отырып, суретшінің күллі өмір жолын, ойларын және бастан өткерген сан алуан көңіл күйін сезінгендей боласыз.
Жастық шағы
Міне, ол жас жары Саскияның қасында: өне бойын күш кернеген, тепсе темір үзетін жас жігіт. Өмір оған бар мейірін төгіп тұрғандай — сүйікті жар, сүйкімді балалар, атақ-даңқ бәрі бір басында.
Сондықтан бұл автопортретте ол уайымсыз, жадырай күлімдеп, жайбарақат кейіпте көрінеді.
Орта жас
Жылдар өткен сайын Рембрандтың келбеті сан қилы құбылады: бірде өзіне нық сенетін байсалды қалпы басым болса, бірде қажыған, қаяу кейіп аңғарылады.
Қарттық шағы
Кейбір автопортреттерінде ол әлденені кекете күлімдейді. Қартайған шағын талай рет бейнелеген суретшінің осы кезеңдегі туындыларынан бастан кешкен қайғы-азаптың лебі сезіледі.
Өзін бейнелеу — суретшіге тән құбылыс
Жалпы, суретшілердің өз портретін салмағаны сирек. Мәселен, «Помпейдің ақырғы күні» картинасының авторы Карл Брюллов өзін айықпас ауруға шалдыққан кезінде бейнелеген.
Карл Брюлловтың автопортреті: аурудың ізі
Ол шалқақ сәкіге шалқалай құлаған күйде: сүлдері құрып, қолдары әлсіреген. Картинаның қанық қызыл фонында науқас адамның құп-қу, солғын өңі одан сайын бозара түседі.
Бұл туындыға қарағанда-ақ, суретші бейнелеген адамның қандай хәлде екенін артық сөзсіз ұғасыз.