Жаңашылдыққа жаны құмар жастар
Автор: Шарапат Сейдахметова
Тақырып
Тума талант — тұғырлы ғалым
Мақсат
Физика-математика ғылымдарының докторы, профессор Орынбек Ахметбекұлы Жәутіковтің өмірі мен ғылым жолындағы еңбектерімен таныстыру; оның математик ғылымына қосқан үлесін, цифрлық баяндама форматы арқылы мазмұндап, болашақ математиктердің өз мамандығына қызығушылығын арттыру.
Кіріспе: ғылымға құштарлықтың үні
1-жүргізуші
Армысыздар, құрметті ұстаздар мен оқытушылар!
2-жүргізуші
Сәлеметсіздер ме, баянды елдің болашағы — жас математиктер! Жаңашылдыққа жаны құмар жастар! Ғылым жолы бірде жеңіл, бірде қатал. Бірақ ақыл-ойдың әлемі әрдайым алға жетелейді.
Өлең жолдары
Математика — ғылымдар патшасы атты,
Таңырқатып, аңыз қылған адамзатты.
Келер ұрпақ даналарға ұқсап туса,
Омар Хайям, Әл-Фараби жолын қуса,
Елімнің болашағы гүлденеді,
Ғылымның шамшырағы жанып тұрса.
Ойшылдар ізімен: арифметика және геометрия туралы көзқарас
Әл‑Фарабидің тұжырымы
Әл‑Фараби арифметика екі ғылымды біріктіреді деп көрсетеді: практикалық және теориялық. Ол арифметиканы үш тарауға бөледі:
- Сандардың бір-біріне қатыссыз жеке қасиеттері (жұп/тақ, кемел және басқа сан түрлері).
- Сандардың өзара қатынасы (теңдік/теңсіздік, қатынас, пропорция, өзара жай және еселі сандар).
- Сандарға амалдар қолдану.
Сондай-ақ геометрия ғылымының мазмұны мен пәні туралы анық тұжырым жасау қажет екенін атап өтеді.
Пифагордың идеясы
Грек ғалымы Пифагор математикаға негізделген ілімнің іргесін қалағандардың бірі ретінде танылады. Ол «барлық нәрсенің негізі — сандар» екенін айтып, математиканың көмегімен көптеген құбылысты түсіндіруге болатынын дәлелдеуге ұмтылды.
Осы ойлар математикаға қызығушылықты күшейтіп, кейінгі буын ғалымдарына — соның ішінде О. А. Жәутіковке де — ғылыми жауапкершілік пен биік өлшемдер қоя білді.
Математика — тәртіп пен талғам мектебі
Оқулық пен ойдың байланысы
Математика оқулығы — есеп-қисапты меңгертетін ғана емес, ойлауды жинақтайтын құрал. Есептердің шешу жолын көрсетіп, дәлдікке баулиды; ізденіске итермелейді.
Қысқа үндеу
Дана халқым, сәлемімді қабыл ал! Математиканы сүйетін жас қауым, алдарыңда ғылымға бастайтын кең жол жатыр.
Ломоносов сөзі
М. В. Ломоносов: «Ақыл-ойды тәртіпке келтіретіндіктен математиканы оқу керек» деген. Бұл — математикаға берілген қысқа да нық анықтама.
Ұлы тұлғалар сабақтастығы: Архимедтен Жәутіковке дейін
Архимед мұрасы
Гидростатика принципін ашқан Архимед — аса көрнекті грек математигі. Ол π санының ондық жазылуындағы алғашқы таңбаларын нақтылап, сфераның көлемі мен бетінің ауданын есептеу бағытында іргелі нәтижелерге қол жеткізді.
Неге Жәутіков туралы айту маңызды?
Ғылым тарихындағы осындай биік дәстүрдің жалғасы ретінде, әлемге жаңалықтарымен танылған айтулы тұлғалардың бірі — математик Орынбек Ахметбекұлы Жәутіков. Оның еңбектері жас зерттеушілерге бағыт-бағдар береді.
Өлең жолдары
Тілдесер табиғаттың тілі де — есеп,
Көз тартар сұлулықтың сыры да — есеп.
Аттасаң аяғыңды алдыңды орап,
Алдыңнан қалмайды екен тірі де есеп.
Салған ән, айтылған сөз, ішілген ас,
Ғарыш кемесі, атылған тас,
Аққан су, соққан дауыл, айналған жер —
Бәрінің заңы есеп екені рас.
Орынбек Ахметбекұлы Жәутіков: өмірі мен ғылыми мұрасы
Тұлға
О. А. Жәутіков
1911–1989
Дәрежесі: Физика-математика ғылымдарының докторы
Ғылыми атағы: профессор
Мәртебесі: Қазақстан Ғылым академиясының академигі
Негізгі зерттеу бағыттары
Ғалымның негізгі еңбектері төмендегі салаларға арналған:
- Қозғалыстың орнықтылық теориясы
- Математикалық және физикалық теңдеулер
- Дифференциалдық теңдеулердің шексіз жүйелері
- Теориялық және қолданбалы механика
- Математика тарихы және оның методологиясы
Зертханалық мектеп және ғылыми орта
Қазіргі уақытта зертхана қызметкерлері шеттік және кері есептерді шешуге арналған дифференциалдық теңдеулерді зерттеудің сапалық әдістерін табысты дамытып, жаңа нәтижелер ұсынуда. Ұжым құрамында физика-математика ғылымдарының докторлары мен кандидаттары еңбек еткен ғылыми дәстүр қалыптасқан.
Білім беру ісіндегі орны: мектеп, мұра, ықпал
Физика-математика мектебі
О. Жәутіков — республикалық физика-математика мектебін ұйымдастырушылардың бірі. Бүгінде бұл білім ордасы Орынбек Жәутіковтің есімімен аталады.
Ол Қазақстанда математик ғалымдарды даярлауға және математиканы насихаттауға зор үлес қосып, отандық математиктер мектебінің қалыптасуына еңбек сіңірді.
Жас таланттарға бағыт
Дарынды балаларға арналған физика-математика мектебінің болуы — ғалым есімінің біліммен біте қайнасқанын көрсетеді. Мұндай орта оқушының талабын шыңдап, ғылыми ойлау мәдениетін орнықтырады.
Қорытынды: аманат және жауапкершілік
Ғалым аманаты
Кемеңгер ғалымның: «Қазақ халқы — талантты халық. Біз математика мен механикадан дүниежүзі ғалымдарының назарын аударуға тиіспіз» деген асқақ сөзі — келешек ұрпаққа бағытталған сенім мен міндет.
Ізденіс мәдениеті
Табиғаттың сырын терең танығысы келген жанға ең әуелі математиканы үйрену қажет. Мұғалім де, оқушы да білімін үздіксіз толықтырып, ізденісті тоқтатпаса ғана кәсіби өсуі жалғасады.
Қош, сау болыңыздар!