Қазақша рефераттар

Қазақ Шәмілі атанған қазақ батыры

Сабақтың бағыты

Бұл сабақ қазақ халқының патша үкіметінің отаршылдық саясатына қарсы ұлт-азаттық күресін кезең-кезеңімен талдауға, негізгі тұлғалар мен оқиғаларды жүйелеуге және тарихи деректерге сүйене отырып қорытынды жасауға бағытталған.

Сабақтың мақсаты

Білімдік

  • Қазақ халқының тәуелсіздік үшін күресі туралы білімді жинақтау және жүйелеу.
  • Қосымша материал іздеу дағдысын дамыту, танымдық қабілетті арттыру.
  • Тарихи оқиғаларды талдау, пікір тыңдау және дәлелді ой айту мәдениетін қалыптастыру.

Тәрбиелік

  • Ұлтты, жерді сүюге және құрметтеуге тәрбиелеу.
  • Ұлтжандылық пен азаматтық жауапкершілікті нығайту.

Сабақтың түрі

Дәстүрлі емес

Қажетті жабдықтар

ҚР картасы, оқулық, буклет, сөзжұмбақ, слайд материалдары.

Кіріспе: тарихи негіз

XVIII–XIX ғасырларда қазақ халқы сыртқы жауларға қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Ұлт-азаттық қозғалысының басты мақсаты — халықты езгіден азат ету, ұлт мүддесін қорғайтын мемлекеттілікті қалпына келтіру және отаршылдық билікті жою арқылы ұлттық дербестікке қол жеткізу.

Қазақ елінің Ресей империясы құрамына енген кезеңнен бергі ұлт-азаттық күресін бірнеше тарихи кезеңге бөлуге болады.

I кезең: халықтық көтерілістер дәуірі

XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың екінші жартысына дейінгі аралықта отарлық езгіге қарсы қозғалыстарға қалың бұқара кеңінен қатысты. Бұл кезеңде билеуші әлеуметтік топтың өкілдері жетекшілік рөл атқарды.

Сырым Датұлы Исатай Тайманұлы Кенесары Қасымұлы Жанқожа Нұрмұхамедұлы

II кезең: ұлт зиялыларының саяси күресі

Бұл кезеңде заман талабына сай ықпал еткен әлеуметтік күш — ұлт зиялылары қалыптасты. Ә. Бөкейханов, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы бастаған қайраткерлер ұлттық идеяны саяси деңгейге көтерді.

Нәтижелер

  • 1916 жылғы көтеріліс.
  • 1917 жылы Алаш партиясының құрылуы.
  • Түркістан және Алаш автономияларын құру туралы шешімдер.

Ұстанымдар

  • Қазақ жерінің тұтастығын сақтау.
  • Ұлттық мемлекеттілікті қалпына келтіру.
  • Ана тіліне негізделген білім жүйесін қалыптастыру.

III кезең: кеңестік кезеңдегі қарсылық және жалғасқан мұрат

Кеңестік билік жағдайында да азаттық идеясы үзілмеді. Қайраткерлер қатарында Т. Рысқұлов, С. Сәдуақасов, С. Қожанов, Ж. Мыңбаев және өзге де тұлғалар болды. Эмиграцияда азаттық үшін күрестің ірі өкілі ретінде М. Шоқай танылды.

Қарсылықтың көріністері

  • 1929–1932 жж. ұжымдастыруға қарсы шаруалар көтерілістері.
  • 1959 ж. Теміртаудағы жұмысшылар толқулары.
  • 1979 ж. Целиноград оқиғалары.
  • 1986 ж. Алматыдағы Желтоқсан көтерілісі — ғасырлар бойғы күрестің шешуші белесі.

Сабақтың құрылымы

Сабақ барысы

  1. 1Ұйымдастыру.
  2. 2Топты түгелдеу, назарды сабаққа шоғырландыру.

Жоспарланған тапсырмалар

Жедел жауап

  • Бәйге: сұраққа жылдам әрі нақты жауап беру.
  • Көкпар: Қазақстанның өткен және қазіргі тарихынан сұрақтар.

Талдау және жүйелеу

  • Хронология: оқиғаның жылын анықтау.
  • Мені түсін: сөздердің авторын табу (топтық жұмыс).
  • Карточкамен жұмыс: екі топтың бір-біріне сұрақтары.
  • Есеппен жұмыс: есеп шығару арқылы тарихи жылды табу.
  • Сөзжұмбақ: екі топқа арналған тапсырма.
  • Қорытынды: «Біз не білдік?» талқылауы.

Тапсырмалар мазмұны (іріктелген)

I кезең — «Бәйге» (сұрақ-жауап)

1-топқа

  1. 1)Орта жүзде хандық биліктің жойылуына, округтердің құрылуына қарсы шыққан Абылай ұрпағы кім? (Кенесары)
  2. 2)XIX ғ. 30-жылдарында Еділ мен Жайық аралығындағы көтеріліс басшылары? (Исатай, Махамбет)
  3. 3)Кенесары қолына қосылған Кіші жүз биі? (Жоламан Тіленшіұлы)
  4. 4)Кенесары көтерілісіне қатысып, кейін Сыр бойындағы қозғалысқа жетекшілік еткен батыр? (Жанқожа батыр)
  5. 5)XIX ғ. 70-жылдардағы Орал, Торғай көтерілістерінен Маңғыстау көтерілісінің ерекшелігі? (Алғаш рет жалдамалы жұмысшылардың қатысуы)

2-топқа

  1. 1)«Қазақтың Шәмілі» атанған батыр? (Кенесары)
  2. 2)Көтеріліс барысында Кенесарының негізгі мақсаты? (Дербестікті сақтау)
  3. 3)1643 ж. 600 сарбазбен жоңғардың 50 мың қолына қарсы тұрған хан? (Жәңгір хан)
  4. 4)Патша үкіметінің Бөкей ордасын құрудағы мақсаты? (Жер үшін күресті әлсірету)
  5. 5)1916 жылғы күйзелісті суреттейтін «Қартқожа» романының авторы? (Ж. Аймауытов)

Қосымша «Бәйге» сұрақтары (іріктелген)

  • Аякөз, Аңырақай, Бұланты, Орбұлақ шайқастарының сипаты? (Ұлт-азаттық)
  • «Кенесары–Наурызбай» дастанының авторы? (Нысанбай жырау)
  • 1916 жылғы көтерілістің ірі ошағы? (Қарқара)
  • Кіші жүздегі көтеріліс басшысы? (Сырым Датұлы)
  • 1916 ж. «Қилы заман» шығармасының авторы? (М. Әуезов)

II кезең — «Хронология» (жылдармен жұмыс)

Төмендегі сұрақтарда берілген жылдардың кейбірі түпнұсқа мәтінде даулы немесе қате болуы мүмкін. Сабақта оларды дереккөздермен салыстырып, түзету ұсынылады.

1-топқа (іріктелген)

  • Бұратана халықтарды тыл жұмыстарына алу туралы жарлық шыққан күн: 1916 ж. 25 маусым.
  • «Қазақ» газетінің шыға бастаған жылы: 1913 ж.
  • М. Дулатұлының «Оян, қазақ!» еңбегі жарық көрген жыл: 1909 ж.
  • Жарлықтың шығуына негізгі себеп: соғыс (I дүниежүзілік соғыс).

2-топқа (іріктелген)

  • А. Иманов 15 мың көтерілісшімен Торғайды қоршауға алған күн: 1916 ж. 22 қазан.
  • М. Дулатұлы қатысқан Қарқаралыдағы үкіметке қарсы жиын: 1905 ж.
  • Кенесары көтерілісінің мерзімі: 1837–1847 жж.
  • «Айқап» журналы шыққан жылдар: 1911–1915 жж. (дерекпен нақтылау ұсынылады).

III кезең — «Мені түсін» (дәйексөздің авторын анықтау)

«Біз қазақ деген мал баққан елміз, ешкімге соқтықпай, жай жатқан елміз; елімізден құт-береке қашпасын деп, жеріміздің шетін жау баспасын деп, найзаға үкі таққан елміз, ешбір дұшпан басынбаған елміз, басымыздан сөз асырмаған елміз...»
Қаз дауысты Қазыбек би
«Биыл шаңырағыма бір қарлығаш ұя салып еді. Бұл құс Нұһ пайғамбардың кемесін топан су кезінде сақтап қалған, адам баласын жамандықтан қорғаған деп еститінмін. Сол себепті өз бала-шағамды қорғап қалған құстың ұясын бұзып, балапандарын қырып кете алмадым...»
Төле би
«Арманның ең үлкені — алты алаштың балаларын бір шаңырақ, бір тудың астынан көре алмай бара жатырмын... Алтауы алауыз болса, ауыздағы кетеді, төртеуі түгел болса, төбедегі келеді...»
Әйтеке би

V кезең — «Есеппен жұмыс» (тарихи жылды табу)

Тапсырмалар

  1. 1) 5100-ді 3-ке бөліп, оған 23-ті қос. Нәтиже: 1723 ж.
  2. 2) 2800-ді 2-ге бөл, шыққан мәнге 2 мен 30-дың көбейтіндісін қос, кейін 5-ті қос. Нәтиже: 1465 ж.
  3. 3) 50-ді 34-ке көбейтіп, оған 71-ді қос. Нәтиже: 1771 ж.
  4. 4) 398-ді 5-ке көбейтіп, 1-ді қос. Нәтиже: 1991 ж.
  5. 5) 331-ді 3-ке көбейтіп 331-ді қос; шыққан мәнді 2-ге көбейтіп, одан 662-ні азайт. Нәтиже: 1986 ж.

Мағыналық байланыс

Бұл тапсырмалар тарихи даталарды есте сақтауды жеңілдетеді: 1465 (Қазақ хандығының құрылуы), 1723 (Ақтабан шұбырынды), 1986 (Желтоқсан), 1991 (Тәуелсіздік).

VI кезең — «Көкпар» (қазіргі тарихпен байланыстыру)

1-топқа

  1. 1) Алаш қозғалысы басталған жыл: 1905 ж.
  2. 2) Алашорда үкіметінің төрағасы: Ә. Бөкейханов
  3. 3) Қазақтың тұңғыш демократиялық партиясы: Алаш
  4. 4) 1989 ж. КСРО халық депутаттарының I съезінде Желтоқсанға әділ баға беруді талап еткен ақын: М. Шаханов
  5. 5) Желтоқсан құрбандарының бірі, «Халық қаһарманы»: Қайрат Рысқұлбеков

2-топқа

  1. 1) Қазақ КСР атауының «Қазақстан Республикасы» болып өзгертілген күні: 1991 ж. 10 желтоқсан
  2. 2) Тәуелсіз Қазақстанның тұңғыш Конституциясы қабылданған күн: 1993 ж. 28 қаңтар
  3. 3) 1992 ж. 2 наурыз: Қазақстанның БҰҰ-ға мүше болуы
  4. 4) Ұлттық валютаның айналымға енген жылы: 1993 ж.
  5. 5) Қазақтардың Дүниежүзілік құрылтайы: 1992 ж., Алматы

VII кезең — Сөзжұмбақ және қорытынды

Сөзжұмбақ

Екі топқа бөлініп, негізгі тұлғалар, оқиғалар мен ұғымдар бойынша сөзжұмбақ шешу арқылы білімді бекіту.

Қорытынды сұрақ

«Бүгінгі сабақта біз не білдік?» — кезеңдер, тұлғалар және тарихи сабақтастық бойынша қорытынды пікір айту.