Химиялық тілді, теориялық білімді практикамен ұштастыру
Кіріспе: уақыт талабы және мұғалім жауапкершілігі
Ғалымдардың зерттеулерінде құзыреттілікті қалыптастыру білім беру мазмұны мен оны іске асыратын құралдар арқылы жүзеге асатыны, соның нәтижесінде оқушының қабілеті дамып, күнделікті өмірдегі нақты мәселелерді — тұрмыстық проблемалардан бастап өндірістік және әлеуметтік мәселелерге дейін — шешу мүмкіндігі артатыны ерекше атап көрсетіледі.
Өзгерісі көп бүгінгі кезеңде уақыт талабына сай, болашақ жас ұрпақты білімді етіп тәрбиелеу ұстаздарға үлкен жауапкершілік жүктейді. Бұл мұғалімнен үздіксіз ізденуді, білімін жүйелі түрде жетілдіруді талап етеді. Өйткені елдің ертеңі — жас ұрпақтың қолында.
Мұғалімнің шеберлігі мен жетістігі сапалы білім және жақсы тәрбие алған шәкіртінен көрінеді. Оқушы шығармашылығын дамыту — қоғам сұранысынан туындайтын үздіксіз үдеріс.
Құзыреттілік ұғымы: мәні мен ауқымы
Құзыреттілік — жеке тұлғаның кәсіби іс-әрекетті атқаруға теориялық және практикалық дайындығы мен қабілеттілігінің бірлігі. Басқаша айтқанда, бұл — білім мен тәжірибені нақты жағдаятта қолдана білу іскерлігімен байланысты тұлғалық қасиет.
Кейде «біліктілік» ұғымы «құзыреттілікпен» теңестіріледі, алайда құзыреттіліктің мағынасы кеңірек. Себебі ол кәсіби білім мен іскерлікпен қатар:
- топта және әлеуметтік ортада жұмыс істей алу;
- ынтымақтастық пен өзара қолдау;
- оқу және өзін-өзі бағалау дағдылары;
- логикалық ойлау;
- ақпаратты іздеу, іріктеу және тиімді пайдалану
Қысқа түйін
Құзыреттілік — «не біледі?» деген сұрақтан гөрі «білгенін қайда және қалай қолданады?» деген өлшемді алға шығаратын нәтиже.
Оқушы құзыреттілігінің үш аспектісі
Мәндiк аспект
Жағдаятты терең түсіну, ұғыну, оған қарым-қатынас таныту; теориялық негізін және маңызды мәселелерін ажырата білу.
Проблемалық-практикалық аспект
Мақсат пен міндет қоя білу, нормаларды ескеру, орындау жолдарын анықтау және шешімге келу.
Коммуникативтік аспект
Үдеріс пен жағдаятқа қатысу, өзара ықпал жасау, пікірді сауатты жеткізу және бірлесіп әрекет ету.
Осы аспектілерді талдай отырып, мұғалім құзыреттілігі «жансыз жаттанды білім» түрінде емес, оқушыны жеке тұлға ретінде танымға, ойлауға, әрекетке жұмылдыруынан көрінеді. Оқушыға нақты мәселелерді ұсынып, шешім қабылдату, үдеріс пен нәтижені талдату, орынды ескерту мен түзетуді енгізіп отыру — құзыреттілікке бағытталған оқытудың өзегі.
Құзыреттілік — өзгермелі жағдайда меңгерілген білім мен дағдыны тәжірибеде қолдана алу, проблема шеше білу. Бұл оқушы дайындығы сапасын сипаттайтын жаңа деңгей.
Мектеп түлегінен күтілетін негізгі құзыреттіліктер
Орта білім беру тұжырымдамасында мектеп түлегінен күтілетін нәтижелер ретінде төмендегі құзыреттіліктер айқындалады:
1) Құндылықты-бағдарлы құзыреттілік
Жасампаз қоғам өмірінде өз рөлін табу, азаматтық белсенділік таныту, саяси жүйені түсіну, ең бастысы — өз Отанының патриоты болу.
2) Мәдениеттанымдылық құзыреттілік
Рухани келісім мен толеранттылық идеяларына бейім болу; өз халқының мәдениетін және әлемнің мәдени көптүрлілігін түсіну әрі бағалау.
3) Оқу-танымдылық құзыреттілік
Зерттеу әрекетін және өзіндік оқу-таным үдерісін қамтамасыз ететін кешенді құзырлық; ғылыми дүниетанымды ізденіс-зерттеушілік әрекет арқылы игеру.
4) Коммуникативтік құзыреттілік
Адамдармен өзара әрекет пен қарым-қатынас тәсілдерін меңгеру, түрлі әлеуметтік топтармен жұмыс істей білу.
5) Ақпараттық-технологиялық құзыреттілік
Ақпаратты өз бетінше іздеу, талдау, таңдау; ақпараттық технологияларды игеру және интерпретациялау.
6) Әлеуметтік-еңбек құзыреттілігі
Отбасылық, еңбек, экономикалық, саяси және қоғамдық қатынастарда белсенді азаматтық ұстаным қалыптастыру; жағдайды талдап, шешім қабылдай білу.
7) Тұлғалық өзін-өзі дамыту құзыреттілігі
Қызметін өзіндік қадір-қасиет сезімімен ұйымдастыру, өмірі мен ісіне жауапкершілікпен қарау, өз мүмкіндігін нақты перспективалық жоспармен салыстыра білу.
Қосымша кәсіби бағыттағы құзыреттіліктер
Арнайы құзыреттілік
Кәсіби қызметті жоғары деңгейде атқару және кәсіби дамуды әрі қарай жобалай білу.
Әлеуметтік құзыреттілік
Топпен бірлесіп жұмыс істеу, қызметтестік орнату, кәсіби қарым-қатынас тәсілдерін қолдану.
Білім алу құзыреттілігі
Мақсат қою, кәсіби білім-білік-дағдыны меңгеруге қызығушылық; креативтілік пен субъектілік позицияны дамыту; педагогикалық және әлеуметтік психология негіздерін қолдана білу.
Химияны оқытудағы мақсаттар: құзыреттілікке бағытталған ұстаным
Қазіргі кезде мектепте химияны оқытудың мақсаты мен міндеттері заман талабына сай жаңарып келеді. Пәнді оқыту барысында көздейтін мақсаттарым:
- оқушыны химия пәні арқылы мамандыққа бағдарлау;
- білім, білік, дағдыларын қалыптастыру;
- білім алуға деген ынтасын арттыру;
- белсенділігі мен іскерлігін күшейтіп, шығармашылыққа баулу;
- химиялық тілді меңгертіп, теорияны практикамен ұштастыру;
- мамандығына байланысты химиялық үдерістерді түсіндіре алатын тұлға қалыптастыру.
Құзыреттілік тәсілдің өзегі
Құзыреттілік тәсіл білім берудің қолданбалы және практикалық сипатын күшейтеді. Түйін сұрақ — оқушы мектепте алған білімін мектептен тыс ортада қаншалықты тиімді қолдана алады? Демек, мектепте оқылғанның бәрі болашақта пайдалы іске жарауы тиіс.
Әдіс-тәсілдер: формуладан — әрекетке
Химияны меңгертуде формулалардың орны ерекше. Сондықтан сабақ барысында формуланы жалғастыруға арналған перфокарталар мен тапсырмалар оқушының есте сақтауын, қолдану дағдысын және химиялық тілін дамытуға көмектеседі.
Сонымен қатар әртүрлі тақырыптар бойынша жеке жұмыс беру сабақты тереңдете түседі: оқушы ізденеді, дерек жинайды, зерттегенін сынып алдында ұсынады, пікір алмасады.
Осындай жүйелі жұмыс нәтижесінде оқушылардың білімі тереңдеп, химиялық тілде сөйлеу қабілеті дамиды; олар ізденімпаздыққа, ұқыптылыққа және тиімді еңбек етуге тәрбиеленеді.
Мысал: формуланы білу жеткіліксіз
Оқушыдан формуланы жатқа білуді ғана емес, сол формуланы қолданып есеп шығара алуды, шешім жолын дәлелдеуді және нәтижені талдауды талап ету қажет.
Нәтиже-бағдарланған оқыту
Нәтижеге бағытталған оқыту, ең алдымен, мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыруды және дамытуды талап етеді. Бұл үдерісте тілдік құзыреттілік те маңызды құрамдас бөлік ретінде көрінеді.
Қорытынды: кәсіби бағдар және тұлға қалыптастыру
Тәжірибемді қорытындылай келе, химиялық білімді кәсіби мамандыққа бағыттау — дағды мен іс-әрекет негізінде өздігінен ізденетін, өздігінен шешім қабылдайтын, нарық жағдайында адал еңбектенетін, бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыруға ықпал етеді деген сенімдемін.
Пән мұғалімі ретінде негізгі мақсатым — оқушылардың ғылыми ізденісін шыңдау, қабілетін арттыру. Ол үшін ғылыми-ізденіс жұмыстарында шығармашылық еңбек пен тың деректерді орынды пайдалану қажет деп есептеймін.
Негізгі нәтиже
Құзыреттілікке негізделген химия сабағы оқушыны тек біліммен қаруландырып қоймай, сол білімді өмірде қолдануға, талдауға, қарым-қатынас жасауға және саналы таңдау жасауға үйретеді.