Құсбегі қыран құсты танып, таңдай білетін адам
Мақсат пен тәрбиелік мәні
Мақсаты
- Қыран құстармен таныстыру, жыртқыш құстардың табиғатқа тигізетін пайдасын түсіндіру.
- Құсбегінің қыранды қалай баптап-баулитынын және құсбегілікке қажет құрал-жабдықтарды таныстыру.
Тәрбиелік және дамытушылық
- Қыран құстарды қорғауға, сұлулық пен жауапкершілікке баулу.
- Қыран құстар жайлы білімді тереңдетіп, дүниетанымды кеңейту.
- Сөзжұмбақ пен сұрақ-жауап арқылы ойлауды, ізденісті дамыту.
Көрнекілігі
Құсбегі және оның құрал-жабдықтары бейнеленген суреттер, құстарға қатысты мақал-мәтелдер, танымдық тапсырмалар қолданылады.
Құсбегілік: дала мәдениетінің биік мектебі
Құсбегілік — ұлттық спорттың ерекше дамыған түрі. Көп елде кездеспейтін немесе мардымсыз дамыған бұл өнер қазақ даласында ғасырлар бойы қалыптасқан. Қыран құсты баптап, аңға салу дәстүрі кемінде бірнеше ғасырлық тарихпен сабақтасып, ұрпақ тәжірибесі арқылы жетілді.
Сабақ барысы (ұсыныс)
- 1Құсбегілік туралы қысқаша кіріспе әңгіме.
- 2Оқушылардың құс суреттерін көрсетіп, таныстырып әңгімелеуі.
- 3Танымдық тапсырмалар: сөзжұмбақ, мақал-мәтел, викторина.
Қыран бүркіт туралы
Қазақстанда бүркіттің бірнеше түрі мекендейді. Солардың ішінде ең айбыны — қыран бүркіт. Ол өте күшті, ірі денелі жыртқыш құс, тіпті қасқырға да түсе алатын қайратымен ерекшеленеді.
Бүркіт өте сақ келеді, адам көзіне жиі шалына бермейді. Қансонар күні — дала тіршілігінің айрықша сәті: шытырлаған аязда таза ауамен тыныстап, ат үстінде серуендеу — әрі саулық, әрі сергектік.
Қорғау мәдениеті
Қазақ халқы қыран құстарды киелі санап, оларды жөн-жосықсыз аулап ұстамаған. Қыранды құрметтеу — табиғатты құрметтеу.
Бүркіт жасының атаулары (құсбегілік дәстүр)
- 1Балапан
- 2Қантүбіт
- 3Тірнек
- 4Тастүлек
- 5Мұзбалақ
- 6Көктүбіт
- 7Қана
- 8Жана
- 9Майтүбіт
- 10Барқын
- 11Баршын
- 12Шөгел
Әдебиеттегі қыран: Абайдан үзінді
Ақын-жазушылардың құсбегілік туралы айтқан өнегелі сөздері көп. Ұлы Абайдың «Қансонарда бүркітші шығады аңға» өлеңінде қыран бүркіттің қайсарлығы, айлакер түлкінің де оның тегеурінінен құтыла алмайтыны суреттеледі.
Қансонарда бүркітші шығады аңға,
Тастан түлкі табылар аңдығанда.
Жақсы ат пен тату жолдас — бір ғанибет,
Ыңғайлы ықшам киім аңшы адамға.
Салаң етіп жолықса қайтқан ізі,
Сағадан сымпың қағып із шалғанда,
Бүркітші тау басында, қағушы ойда,
Іздің бетін түзетіп аңдағанда.
Томағасын тартқанда бір қырынан,
Қыран құс көзі көріп самғағанда,
Төмен ұшсам түлкі өрлеп құтылар деп,
Қандыкөз қайқаң қағып шықса аспанға.
Көре тұра қалады қашқан түлкі,
Құтылмасын білген соң құр қашқанға.
Аузын ашып, қонақтап тісін қайрап,
Ол да талас қылады шыбын жанға.
Сөзжұмбақ: «Қансонар»
Тапсырма: төмендегі сұрақтарға жауап беріп, құстар әлемін еске түсіріңіз.
Кілт сөз
Сұрақтар
- 1)Махаббат символы — аққу.
- 2)Құйрығы аша құс — қарлығаш.
- 3)Бақыт құсы — көгершін.
- 4)Жылтырға үйір құс — сауысқан.
- 5)«Орман емшісі» — тоқылдақ.
- 7)Жыртқыш құс — лашын.
- 8)Қыстап қалатын құс — қарға.
- 9)Қыран құс — қырғи.
Халық даналығы: мақал-мәтелдер
Қансонардың қадірін білген қазақ халқы қыран құс, саятшылық және аңшылық туралы көптеген мақал-мәтел қалдырған.
-
Қарақұс қайырғанмен бүркіт болмас.
-
Қыран құс қисық ұшып, түзу ілер.
-
Мылтығыңның күмісін айтпа, тиісін айт.
-
Саятшылық сабырлыға жарасар.
-
Сонаршы ақпанды сүйер.
Викторина: білімді бекіту
Сұрақтар
- Қандай қыран құстарды білесіз?
- Құсбегі деген кім?
- Құсбегіге қандай құрал-жабдықтар керек?
- Ең ірі қыран қай құс?
- Оның қанат құлашы қанша?
- Бүркіт қанша жыл өмір сүруі мүмкін?
- Бүркіттің баласын қалай атайды?
- Балаларды баулып, құсқа салдыратын қандай құс?
- Қасқырға да түсе алатын өте күшті алып құс қайсы?
Негізгі ұғымдар
Құсбегі — қыран құсты баптап, аңға салатын, құстың мінез-құлқын танып, бабын келтіре алатын шебер адам.
Құсбегілер баулитын қырандар: бүркіт, сондай-ақ тұйғын, қаршыға, лашын, ителгі, сұңқар, қырғи, бөктергі.
Құсбегінің құрал-жабдықтары
Қыранды баптау — тек қайрат емес, дәлдік пен ұқыптылықты талап ететін іс. Құсбегінің күнделікті жұмысында төмендегі құралдар кең қолданылады.
Тұғыр
Құсты қондырып қоятын орын. Көшпелі тұрмысқа лайық ағаштан жасалады.
Ырғақ
Асау құстың аптығын басып, ырыққа көндіруге арналған шайқалмалы тұғыр.
Биялай
Бүркітшінің оң қолына киетін қолғап. Құстың тұяғы қолды жарақаттамауы үшін қажет.
Томаға
Қыранның екі көзін тұтас жауып тұратын бас киім. Тыныштандыруға, үйретуге көмектеседі.
Сопыаяқ
Ағаштан жасалған жем беретін ыдыс.
Балдақ
Ат үстінде құсты алып жүруге арналған тіреу. Қол талмауы үшін білекті сүйеп отырады.
Қыранды баулу: әдіс-тәсіл және еңбек
Ұстаудың екі жолы
- Ұядан қанаты қатпаған сарыауыз балапан кезінде алу.
- Түз тағысын тормен ұстату (тор құрып қолға түсіру).
Бап пен мінез
«Құстың тілін табу» — оның бабын табу. Бабы келген қыран ғана аңға түсе алады. Сондықтан баптау кезінде сабыр, жүйелілік, құстың күйін дәл аңғара білу — басты шарт.
Баулу барысы (қысқаша)
1) Үйрету
Құсты сипап, мәпелеп, адамға үйір қылады. Аяқбау тағып, томаға кигізіп, қолда ұстауға дағдыландырады.
2) Шақыруға келтіру
3–4 қадам ұзап барып, аяқбаудан тартып, биялайға «кәл, кәл» деп шақырады. Құс келіп қонуды үйренеді.
3) Шырғаға түсіру
Түлкі не қоян терісіне сабан толтырып, сыртынан ет қыстырып, жіпке байлап сүйретеді. Қыранды соған түсіреді. Бұл — шырға тарту (домбай тастау).
Одан кейін құсты біртіндеп тірі аңға түсіруге үйретеді. «Аңға түсу» — қыран ұшу мәнеріндегі ең күрделі әрі ең сұсты әрекет.
Бүркіттің саусақ атаулары
Бүркіттің 4 саусағы бар: тегеурін, жембасар, сығыс, шеңгел.
Асау түз тағысын көндіру
Торға түскен семіз, асау қыранды үйрету машақаты көп: ол алғашында қондырған жерге отырмай тулайды, қанатымен жер сабалап, жер бауырлап жатып алады. Мұндайда аяқбау тағып, томаға кигізіп, ырғаққа отырғызады. Ырғақтың шайқалуы құсты шаршатып, ақырында ырыққа көндіреді. Құсбегі әдейі дыбыс шығарып, мазасын алып, көз шырымын алдырмайды; әбден қалжырап, ашыққан құс жем тартып, біртіндеп жуаси бастайды.
Қорытынды
Құсбегілік өнерін ұрпақтан ұрпаққа жеткізу — ортақ міндет. Саятшылық — шыдамды, зерек, табиғатпен үйлесімді өмір салтын қалыптастыратын кәсіп. Жастарды осы дәстүрге тарта білу — аға буынның парызы.