Айдар шашты ер баланы тіл - көзден сақтайды деп қойған
Айдар шаш қою — атадан балаға жалғасқан ғұрып
Қазақ халқы шашты ерекше қастерлеген. Соның бір дәлелі — ер балаға айдар шаш қою дәстүрі. Ел ішінде «Айдарлы бала — айбарлы бала» деген сөз бар. Халық ұғымында айдар ер баланы тіл мен көзден сақтайды.
Сондықтан ата-ана баласы бір жасқа толғанда (кейде қырқынан шығарғанда) қарын шашын алып, төбесіне бір өрім шаш қана қалдырып, оны өсірген. Айдарды өру барысында көз тимесін деген ниетпен көзді маржан, қаратас сияқты тұмар-тағылымдарды да таққан. Бұл ғұрып, негізінен, ер балаға жасалады.
Ырымның тереңінде жатқан тілек
Бата мен ниет
Айдар қойған кезде үлкендердің батасын алу — баланың ғұмырлы, жолы ашық болсын деген тілек.
Өнегелі адамға телу
Өнерлі, батыр не сыйлы адамның орнына баланы аунатып, «осы кісі секілді болсын» деп ырымдаған.
Үлкен кісілер төбесінде айдары бар баланы көрсе, қастарына шақырып, аты-жөнін сұрап, ықылас пен батасын беріп отырған. «Жасы ұзақ болсын, дені сау болсын» деп тілек айтқан. Халық сенімінде сұқтанған адамның көзі айдарға түсіп, алданады.
Айдарды қашан алады?
- Кей өңірде айдарды бала жеті не он үш жасқа келгенше алғызбаған.
- Тағы бір ұғым бойынша, айдарды сүндетке отырғызғанда ғана алады.
Жеке тәжірибе: айдармен өскен бала
Менің ата-анам дүниеге келгеніме қырық күн толған күні, қырқынан шығару рәсімінде қарын шашымды алып, төбемде бір өрім шаш қалдырған. Ес білген соң оның айдар екенін ұқтым. Нағашы атам мені «айдарлы бала» деп еркелетіп, айдарды айбар мен күш-қуаттың белгісі деп түсіндіретін.
Бес жасымда үлкен әжем ата-анаммен келісіп, ағайын-туысты жинап, сүндет той жасады. Сол тойда жасы үлкен, көпті көрген, шешен, шежірелі ұлы нағашым — Әкіжан атам — тілек айтып, бата беріп, айдарымды алу рәсімін орындады. Әжемнің ниеті — немересі ұлы нағашысына тартып, дана, көсемсөзді, данышпан болсын деген тілек еді. Осылайша ата-анам менің ержеткенімді елге танытып, көптің батасын алды.
Тарихи дерек және ұқсас дәстүрлер
Тарихта
Тарихи деректерде Кенесары ханның інісі — Наурызбай батырдың айдары болғаны айтылады.
Есім ретінде
«Айдар» — қазақ арасында кең тараған адам есімі.
Басқа халықтардағы ұқсас наным
Қазақтар сияқты Тайланд халқында да балаларға айдар қояды. Олардың сенімі бойынша, аурушаң балаға айдар қойылса, ол тез сауығып кетеді. Бала сырқатынан айыққаннан кейін тайландықтар айдарды алып тастайды екен.
Қорытынды
Айдар шаш — баланың амандығын тілеп, ел-жұрттың қолдауы мен үміт-тілегіне ие болсын деген ізгі ниеттен туған ырым. Бүгінде бұл дәстүр қайта жаңғырып, ескі ғұрып жаңа заманның сәнімен үйлесіп отыр.