Тайга ормандары
Әлемдегі ең ірі ормандар
6-сынып география сабағына арналған мазмұн
Орман — жер бетіндегі табиғи қорлардың, соның ішінде өсімдік жамылғысының ең маңызды типтерінің бірі. Ол ылғал жеткілікті немесе артық жағдайда қалыптасатын, бір-біріне жақын өсетін ағаштардың бір немесе бірнеше түрінен тұратын табиғи кешен.
- Әлемдік орман аумағы
- 3 млрд га+
- Жер шарының шамамен 27–28%
- Тарихи қысқару
- Өте жоғары
- Адамзат өз тарихында орман қорының едәуір бөлігін жойған
- Негізгі заңдылық
- Климатқа тәуелді
- Суықта — қылқан, жылыда — ірі жапырақты
«Біліп айтқан сөзге құн жетпейді, тауып айтқан сөзге шын жетпейді. Өзің білмесең, білгендерден үйрен — үйренгеннен ештеңең кетпейді».
Сабақ мақсаттары
Білімділік
- Табиғат зоналарының таралу ерекшеліктерін түсіндіру.
- Орман зонасының орналасуын және ерекше қасиеттерін меңгерту.
- Қызығушылықты оятып, жеке пікір қалыптастыруға жетелеу.
Дамытушылық
- Өз бетінше ізденіп, шығармашылық тұрғыда жұмыс істеуге дағдыландыру.
- Ойды еркін, сауатты әрі нақты жеткізу дағдысын дамыту.
Тәрбиелік
- Жан-жақтылыққа, ізденімпаздыққа баулу.
- Тыңдай және сөйлей білу мәдениетін арттыру.
- Экологиялық тәрбие: табиғатты аялауға үйрету.
Ормандардың таралу заңдылықтары
Салқын аймақтар
Негізінен қылқан жапырақты ормандар таралады.
Қоңыржай аймақтар
Қылқан жапырақты және майда жапырақты ормандар аралас келеді.
Жылы аймақтар
Негізінен ірі жапырақты ормандар өседі.
Орман зоналары: негізгі түрлері
1) Тайга ормандары
Тайга — қылқан жапырақты ағаштар басым өсетін табиғат зонасы. Топырағы көбіне күлгін, кей жерлері батпақты келеді. Тайгада қарағай мен шырша кең таралған.
Ресейдің Оралдан шығысқа қарай орналасқан Сібір бөлігінде суыққа төзімді майқарағай, Сібір қарағайы (самырсын), сондай-ақ қыста қылқанын түсіретін балқарағай кездеседі. Климаттың қатаңдығына байланысты тайга зонасы Еуропалық бөлікпен салыстырғанда оңтүстікке ығысып, аумағы да кеңірек болады.
Аралас және жалпақ жапырақты ормандар
Аралас ормандар тайга мен жалпақ жапырақты ормандардың аралығында орналасады. Құрамында қылқанды, жалпақ және ұсақ жапырақты ағаштар қатар өседі. Топырағы көбіне шымды-күлгін.
Тынық мұхит жағалауы
Муссондық климат әсерінен емен, жөке, Амур барқыт ағашы, жабайы жүзім және Сібір майқарағайы өседі.
Жалпақ жапырақты белдеу
Жауын-шашын мол түсетін батыс және шығыс бөліктерде көбірек таралған. Құнарлы қоңыр топырақта өсетін, жылу мен ылғалды көп қажет ететін орман.
2) Қатты жапырақты ормандар
Жерорта теңіздік климатты аймақтарда қоңыр топырақта қатқыл жапырақты ормандар мен бұталар таралған: маквис, гарига, бүрген (шибляк), фригана.
3) Субтропиктік ауыспалы ылғалды (муссондық) ормандар
Бұл зона Жапон аралдары мен Кореяның оңтүстігінен басталып, Тынық мұхит жағалауы арқылы Үндіқытай түбегін бойлай созылып, субэкваторлық белдеуге де өтеді. Мұнда жаз ылғалды, ал қыс біршама құрғақ әрі салқындау келеді.
Өсімдіктері мен жануарлары
- Мәңгі жасылдар: магнолия, камелия, камфора, лавр, бамбук
- Жалпақ жапырақтылар: емен, шамшат, шегіршін
- Қылқанды түрлер: қарағай, кипарис
- Жануарлар: жолбарыс, қабылан, аю, панда, гиббон, макака; құстардан тотықұстар мен үйректер
4) Ылғалды экваторлық ормандар
Экваторлық белдеудің көп бөлігін ылғалды, мәңгі жасыл ормандар (гилея) алып жатыр. Олар Экваторлық Африкада, Оңтүстік Америкадағы Амазонка алабында, Малайя топаралдарында және Мұхиттық аралдарда кең таралған. Топырағы күлгінденген ферраллит болып келеді.
Өсімдік әлемі
Пальмалар, эпифиттер, лианалар өте көп.
Жағалау белдеуі
Мұхит пен теңіз маңында мангр тоғайлары кездеседі.
Маусымдық ерекшелік
Табиғат жағдайлары маусымға айқын тәуелді емес. Экватордан алыстаған сайын ылғалды ормандар ауыспалы ылғалды ормандарға өтеді.
Субэкваторлық белдеулерде кей ағаштар құрғақшылық маусымда суды аз буландыру үшін жапырағын тастайды.
Қазақстандағы орман: қысқа шолу
Неге орман аз?
Қазақстан аумағының негізгі бөлігі құрғақ, шөлейт және шөл аймақтарда орналасқан. Ал орман өсімдіктері көбіне ылғалы мол түсетін өңірлерде қалыптасады. Сондықтан республикада орманды жерлердің үлесі жоғары емес.
Нақты дерек
- Орман мен бұта аумағы
- 21,6 млн га
- Ел аумағындағы үлесі
- 4,2%
Қызықты фактілер
Ең биік ағаш
Бір кезеңде Аустралия эвкалипті ең биік ағаш ретінде танылғанымен, ол ағаш өткен ғасырда қурап қалған. Қазіргі дерек бойынша ең биік ағаш — секвойя: 115,8 м. Ол 2006 жылы Калифорния ормандарынан табылған.
Ең үлкен гүл
Дүниежүзіндегі ең үлкен гүл — Индонезияның жаңбырлы ормандарында өсетін раффлезия. Бұл — тоғышар өсімдіктер қатарына жатады және Малакка түбегінде, Суматра, Ява, Калимантан, Филиппин аралдарында кездеседі.
Гүлінің диаметрі 60 см-ден 1 м-ге дейін жетеді (кейде одан да үлкен). Атауы өсімдікті алғаш сипаттаған Т. С. Раффлз және натуралист Д. Арнольдтің құрметіне қойылған.
Иісі «керемет» емес
Раффлезияны орман шыбындары тозаңдандырады. Гүл шыбындарды «тартымды» иіспен шақырады, бірақ бұл хош иіс емес: ол шіріген еттің иісіне ұқсайды. Түсі де көбіне қызыл, қою-қоңыр болып, сырттай бұзылған етті еске түсіреді.
Жыртқыш өсімдіктер
Кейбір өсімдіктер жәндіктермен қоректенеді. Мысалы, шықшөп өсімдігі жапырағына қонған шыбын-шіркейлерді ұстап, қорыта алады.
Дереккөз ретінде: 6-сыныпқа арналған электронды оқулық материалдары пайдаланылған.
Қорытынды бөлім: бекіту және пікірталас
Қызықты сұрақтар
- 1 Сүтқоректілердің қайсысы су ішпейді? (Коала)
- 2 Әлемдегі ең ірі пальма: ротанг.
- 3 Бамбукты «жақсы көретін» жануар: панда.
- 4 Амазонка орманында ағашқа оңай өрмелейтін, суда жақсы жүзетін әрі құрлықта жүйрік, қауіпті мысық тұқымдас жануар: (Ягуар)
Миға шабуыл
Неге тайгада көбіне қылқан жапырақты ағаштар өседі?
Климат, топырақ және ылғал айналымы тұрғысынан дәлел келтіріп талқылау.
Орманның адамзат қоғамы үшін маңызы қандай?
Экология, экономика және мәдениет тұрғысынан нақты мысалдар арқылы жауап беру.
Эссе
Тақырып: «Құстар — ормандардың досы…»
Оқушылар орман экожүйесіндегі құстардың рөліне (зиянкестерді азайту, тұқым тарату, биоалуантүрлілікті сақтау) сүйене отырып ой жазады.
Ой толғаныс және академиялық дау-дамай
Тақырып: «Адам — табиғаттың досы ма?»
Ұстаным
Иә
Дәлел мен мысал келтіру.
Ұстаным
Жоқ
Қарсы уәж құрастыру.
Ұстаным
Бейтарап
Екі жақты да таразылау.
Әр оқушы өз таңдауын негіздеп, сынып алдында пікірін айтады.
Халық педагогикасы: табиғатты аялау мәдениеті
Қазақ дәстүрінде жаңа шыққан көкті жұлмайды, ағаш бүршіктерін үзбейді, көк шыбықты, көк өркенді сындырмайды. «Көк жұлсаң, көктей соласың» деп ырымдайды. Жас өркен — тіршіліктің қайнар көзі, бақыттың бастамасы деп ұғынылған.
Сондай-ақ қазақ ұғымында қосарланып өскен, қатар біткен ағашты кеспейді: «қосағыңнан айырыласың, қанатыңнан қырқыласың» деген тыйым бар. Бұл — табиғатқа құрмет пен жауапкершілікті күшейтетін тәрбиелік ұстаным.
Бекіту, бағалау және үй тапсырмасы
Картамен жұмыс
Орман зоналарының таралуын картадан көрсету және табиғат зоналарымен байланысын дәлелдеу.
Бағалау
Пікірталасқа қатысу белсенділігі, дәлел сапасы, тапсырмаларды орындау нәтижесі бойынша бағалау.
Үйге тапсырма
- «Ормандардың табиғаттағы орны» тақырыбына эссе жазу.
- Жаңалықтар: орман, табиғат қорғау немесе климат туралы 1 қысқа хабар дайындау.
- Семантикалық картаны толтыру.
Жылдам ақпарат
Мұғалім
Рахимова Н.
Сабақ түрі
Пікірталас сабағы
Көрнекіліктер
Интерактивті тақта, суреттер, карта
Тақырып
Әлемдегі ең ірі ормандар