Түбір сөздің өзгеруі
Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ оқушылардың назарын жинақтаудан басталады. Одан кейін сынып үш топқа бөлініп, әр топ берілген тапсырма арқылы өз атауын құрастырады.
1-топ
Сандарды өсу ретімен орналастырып, топ атауын табады: «Түбір».
2-топ
Сандарды кему ретімен орналастырып, топ атауын табады: «Жұрнақ».
3-топ
Тақ сандарды ретімен қойып, топ атауын табады: «Жалғау».
Мақал — сөздің мәйегі (қонақтарға арнау)
Әр топтан бір оқушы шығып, мақал-мәтел арқылы амандасу, танысу және қонақ күту мәдениетін көрсетеді. Төмендегі үлгілер сабақта кезекпен айтылады.
I. «Көрген жерде ауыл бар» — деп, 3 «Е» сыныбына қош келдіңіздер!
II. «Алыстан алты жасар бала келсе, алпыстағы шал сәлем береді» — хал-жағдайларыңыз қалай?
III. «Алыстан сәлем береді, әдепті елдің баласы» — сыныбымыздың балалары әдепті.
IV. «Келгенше қонақ ұялады, келгеннен соң үй иесі ұялады» — төрге шығыңыздар.
V. «Жат асына қарайды, дос басына қарайды» — қысылмаңыздар.
VI. «Қонағың сыйласа, төрге шық» — тыңдай отырыңыздар.
VII. «Жылқы кісінескенше, адам сөйлескенше» — таныса отырайық.
VIII. «Мыңның түсін танығанша, бірдің атын біл» — менің есімім Сабина. Қасымда Бағжан, Гаухар және сыныптастарым бар.
IX. «Ас — адамның арқауы» — дәм тата отырыңыздар.
X. «Жақсы ас қалғанша, жаман қарын жарылсын» — рахмет!
XI. «Досыңның асын қасындай іш» — Алла разы болсын!
XII. «Дастарханға ас қойдым, екі қолды бос қойдым» — ас ала отырыңыздар.
XIII. «Шын көңілмен берсе, қара су да бал татыр» — ықыласқа рахмет.
XIV. «Досы жоқ адам — тұзы жоқ тағам» — дос көп болғанға не жетсін!
XV. «Қонақ кәде» — не білесіңдер, не үйрендіңдер, көрсетіңдер!
Үй тапсырмасын тексеру
Қайталау — білім анасы. Бұл бөлімде сөз құрамы бойынша негізгі ұғымдар еске түсіріледі және зеректілік диктанты орындалады.
Сөз құрамын қайталау (сұрақ-жауап)
- Түбір деген не?
- Қосымша деген не?
- Қосымшаның неше түрі бар? Қандай?
- Жұрнақ пен жалғаудың айырмашылығы қандай?
- Туынды сөз қалай жасалады?
Зеректілік диктанты
Слайдтағы сөйлемдер оқылады. Оқушылар тыңдап, есте сақтап жазады және сөз құрамына талдау жасайды.
Өзін-өзі тексеру
Жаңа сабақ: түбір сөздің өзгеруі
Қосымша жалғанғанда, кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгеруі мүмкін. Әсіресе қатаң дыбыстар (к, қ, п) соңынан і, ы, у дыбыстары жалғанғанда, олар ұяң (г, ғ, б) дыбыстарына ауысады.
Мысалдар
Кимешек → кимешегі (і/ы жалғанғанда)
Қызғалдақ → қызғалдағы
Төк → төгу (у жалғанғанда)
Сеп → себу
Ереже
Қосымша жалғанғанда, кейбір түбір сөздердің жазылуы өзгереді: доп — добы, сеп — сеуіп, халық — халқы.
Сергіту сәті
«Желсіз түнде жарық ай» әуенімен қимыл-қозғалыс жасалып, оқушылардың зейіні сергітіледі.
Жаттығу жұмыстары
271-жаттығу (тақтамен жұмыс)
Берілген сөздерге ы, і әріптерін жалғап жазыңдар. Өзгерген әріптің астын бір, жалғаудың астын екі рет сызыңдар.
I топ
- астық
- қонақ
- бөбек
- өрнек
II топ
- құрақ
- бұлақ
- көлік
- білек
III топ
- жүрек
- жарық
- одақ
- терек
272-жаттығу (өздік жұмыс)
Қарамен берілген сөздердің түбірін табыңдар.
Оқулықпен жұмыс
Ережені оқып, жаттап алыңдар.
Қорытынды
Венн диаграммасы
Ы, І, У әріптері жалғанғанда түбір сөз қалай өзгереді? Ортақ және айырмашылық белгілерін анықтап, мысал келтіріңдер.
Топтық нәтиже
Әр топ өз жауабын дәлелдеп, сөз құрамын талдау арқылы қорытынды жасайды.
Үй тапсырмасы
- 274-жаттығу орындау.
- «Түбір сөздің өзгеруі» ережесін жаттау.
Бағалау
Мұғалім әр топтың жұмысын атап өтіп, нақты ескертулер береді және оқушыларды бағалайды.
Назар аударатын тұстар
- Түбір мен қосымшаны дұрыс ажырату
- Қатаң дыбыстың ұяңға ауысуын дәл көрсету
- Сауатты жазу және талдау мәдениеті