Жиренше қызға
Қазақ тарихындағы әйелдер: Қарашаш сұлу
Қарашаш сұлу — әйгілі Жиренше шешеннің жары. Қарашаш туралы аңыздар оның ақылды, тапқыр, сөзге жүйрік жан болғанын айқын көрсетеді. Дәл осы қасиеттері арқылы ол Жиренше шешенге лайықты жар ретінде суреттеледі.
Тарихи контекст
- Жиренше шешен Әз-Жәнібек хан тұсында өмір сүрген.
- Кіші жүздің Жетіру бірлестігіне кіретін Рамадан руынан шыққан.
- Ел жадында ол шешендігімен де, тапқырлығымен де сақталған.
Аңыздағы оқиға желісі
Аңыз бойынша, Қаракөз ханым дүние салған соң Жиренше ұзақ уақыт үйленбей жүреді: өз ойындағыдай қызды жолықтырмайды, кез келген жанға көңілі көнбейді. Бір күні жолда үндемейтін бір жігітпен серік болады.
Жиреншенің астарлы сөздері
- «Жол қысқартайық» — әңгіме айтып, көңіл көтерейік дегені.
- «Ағаш қазан қайнатайық» — насыбай атавайық деген ишарасы.
- «Бейбастық үйдің жұрты» — жұртта екі басы күйген көсеу жатқанын меңзегені.
Бірақ жолдасы бірде-біріне тіл қатпайды. Жиренше оны білімсіздікке балап, іштей қынжылады.
Жаңбыр астындағы таңдау және қыздың тапқырлығы
Екеуі бір ауылға жақындағанда, нөсер құйып кетеді. Ауыл сыртында тезек теріп жүрген қыздар қаптарын арқалап ауылға қарай жүгіре жөнеледі. Тек бір қыз ғана сырт киімін шешіп, қаптың үстіне жауып, өзі сол отынның ығында отырып қалады.
Негізгі ой
Қыздың мақсаты — отынды құрғақ сақтау. Үйге барған соң от жағып, су болған киімін кептіруге болады, ал су болған отын жанбайды.
Басқалардың қателігі
Өткінші бұлттың жаңбырына қарамай жүгіріп кетіп, отын-киімін сулап алады.
Қыздың шешімі
Шапанын отынға жауып, өзі ықтап отырады: су болғаны — тек шапан.
Жиренше қыздың сұлулығына ғана емес, ақылының ұшқырлығына да тәнті болады. Ол қызбен өлеңдетіп тіл қатысады, қыз да бөгелмей жауап береді. Сөз саптауы мен ойының дәлдігі қыздың парасатын айқындай түседі.
«Жақын» өткелдің алыстығы
Жиренше өзеннің өткелін сұрағанда, қыз: «Анау жерде бір өткел бар — алыс; алыста болса да жақын. Мына жерде бір өткел бар — жақын; жақын да болса алыс», — дейді.
Мәні неде?
«Алыс, бірақ жақын» өткел
Суы саяз, түбі құмдауыт — қауіпсіз әрі тез өтеді.
«Жақын, бірақ алыс» өткел
Суы терең, түбі лай — қиындық көп, уақыт ұзарады.
Жиренше қыз айтқан «алыс» өткелмен өтіп, жеңіл жетеді. Ал жолдасы «жақын» өткелге түсіп, аты батпақтап, әрең өтеді. Осылайша қыздың бір ауыз сөзі тәжірибелік ақылдың өлшеміне айналады.
Екі қону: бай үйі мен қараша үй
Ауылға жеткенде жолдасы ақ үйге, Жиренше қыз көрсеткен қараша үйге түседі. Үй иесі кемпір: «Байдың үйі тұрғанда, біздің үйге неге түстің?» — деп таңданады. Жиренше: «Өз үйім де осындай еді, өзімсініп түстім», — деп жауап береді.
Ыммен ұғысу
Кешкілік от жағылып, тіршілік түзелгенде, Жиренше қызға ишара білдіреді. Қыз да астындағы тақыр тулақты сипап жауап қатады. Екеуі сөз айтпай-ақ, көңілдерінің жарасқанын осылай аңғартады.
Байдың сыны және Жиреншенің уәжі
Ертеңінде бай Жиреншені шақырып алып, қасында кеше бірге келген жігітті отырғызады да: «Екеуің бірге келіп, неге бөлек түстіңдер?» — деп сұрайды. Жиренше «білмес ісіңді білгеннен сұра» деген тәмсілді келтіріп, наданнан аулақ болуды меңзейді.
Жиреншенің түсіндіруі
Ол жол бойы айтқан астарлы сөздеріне серігінің жауап қатпағанын, сондықтан оны наданға санағанын баяндайды. Бай Жиреншенің атағын бұрыннан естіп, бір көруге ынтық болып жүрген екен. Сөзін тыңдаған соң қатты риза болып, мал сойып, қымыз құйып, қадір көрсетеді.
Қарашаштың таңдауы
Бай Жиреншенің ақылына сүйсініп, қызын бергісі келеді. Алайда қызы: «Мені жалғыз атты кедейге бермекші ме?» — деп көнбей қояды. Сол кезде Жиренше байға ауыртпалық салмай, көршісінің қызының қалыңмалын төлеп, алып беруді ұсынады.
Бай көршісін шақырып, сұраған малын беріп, Қарашаш сұлуды Жиреншеге қосады. Аңыздың түйіні — сұлулықтың сәні ақылмен толыққанда, адамның бағасы да, бағы да артады.