Ерте жастағы балалардың тілін дамытуда ойындардың рөлі
Жоба тақырыбы
Ерте жастағы балалардың тілін дамытуда ойындардың рөлі
Мектепке дейінгі педагогиканың теориялық және практикалық мақсаты — жас ұрпақтың ой-өрісін, сана-сезімін кеңейте отырып, өмірге қажетті білім мен дағдыларға үйрету. Бұл үдерістегі басты тірек — тіл: бала айналадағы өмірді ең алдымен тіл арқылы танып-біледі, ал тілдің дамуы оның ойлауын, қабылдауын, әлеуметтік қарым-қатынасын жетілдіруге негіз болады.
Дәйексөз
«Өмірге қажетті ауызекі сөйлеу дағдыларына жаттықпайынша, қай тілде болса да еркін, жүйелі сөйлеу мүмкін емес».
— Ыбырай Алтынсарин
Кіріспе
Ерте жаста тіл дамуы және ойынның рөлі
Сөйлеу тілі мен сөздік қоры молайған сайын бала ересектермен де, құрбыларымен де белсенді қарым-қатынас жасайды, түрлі іс-әрекеттер туралы көбірек білуге ұмтылады, түсінгенін қысқа болса да әңгімелей бастайды. Баланың өмірлік тәжірибесін жүйелеу, әсерін кеңейту және оны бір арнаға түсіру балабақшада ұйымдастырылған оқу іс-әрекеттері, ойын және еңбек үдерістерінде тәрбиешінің басшылығымен жүзеге асады.
Ойын дегеніміз не?
Ойын — халықтың баланы әдептілікке, сауаттылыққа баулитын құралдарының бірі. Мектепке дейінгі ұйым тәрбиеленушілерінің тілдік құзыреттіліктерін қалыптастыруда негізгі жұмыс түрлерінің бірі — ойын әрекеті.
Педагогикалық тұжырым
А. С. Макаренконың пікірінше, бала ойында қандай болса, кейін кәсіби өмірінде де көбіне сондай болады. Демек, тұлға тәрбиесінің маңызды бөлігі ойын арқылы жүзеге асады.
Ойын — балалар үшін айналаны танып-білудің табиғи тәсілі. Ойын мазмұнының әлеуметтік сипаты баланың қоғамда өмір сүретінімен тығыз байланысты: сәби алғашқы айлардан-ақ үлкендермен қарым-қатынасқа ұмтылады, сол арқылы қарым-қатынас құралы ретінде тілді біртіндеп меңгереді.
1–3 жас: ерекше кезең
1 жастан 3 жасқа дейінгі ерте балалық шақ — баланың ағзасы тез өсетін, үлкендердің әсері неғұрлым тікелей әрі ұзақ мерзім сақталатын кезең. Бұл уақытта сөйлеу белсенділігі қалыптасып, бала біртіндеп сөзді түсінуден оны қолдануға өтеді.
Шамамен 1 жастағы баланың мүмкіндіктері
- Жеке сөздерді анық айта бастайды, кейде назар аударту үшін сөзді мақсатты қолданады.
- Қарапайым тапсырмаларды орындайды, әрекетін сөздер мен қысқа тіркестермен сүйемелдейді.
- Бөлмедегі заттар, жануарлар, өсімдіктер, адамдардың белгілерін білдіретін сөздерді түсінеді.
- Қарым-қатынаста шамамен 200–300 сөз қолданады; ым-ишарамен толықтырады.
Тіл дамуының байқалатын белгілері
- Екі-үш сөзбен көргенін айтып береді, өлеңдерді дауыс ырғағымен жатқа айтуға талпынады.
- Суретті кітаптарға қызығушылық танытады.
- Үлкендердің сөзін, қысқа фразаларын, ұйқасын, сөйлеу қарқыны мен дауыс күшін өзгертіп қайталайды.
- Ертегі кейіпкерлерінің рөлін ойнап, заттардың қасиеттерін атай алады.
Тәрбиелік қорытынды
Ерте жаста бала ойын іс-әрекетіне ерекше ықылас танытады. Сондықтан пәндік-дамытушы ойын ортасын құру, ойын барысында проблемалық жағдаяттарды ұйымдастыру, баланы тығырықтан өздігінен шығу жолын табуға ынталандыру маңызды. Сонымен қатар балаларды бір-біріне кедергі келтірмей ойнауға, ойындық байланысқа түсуге үйрету қажет.
Педагогикалық ой
В. А. Сухомлинский: ойынсыз, музыкасыз, ертегісіз, қиялсыз, шығармашылықсыз толық мәндегі ақыл-ой тәрбиесі болмайды. Демек, ойын баланың ойлауын да, сөздік қорын да байытады, ал тіл дамытуда оның орны ерекше.
Осыған байланысты 2–3 жас аралығындағы балалардың тілін дамытуға тиімді ықпал ететін ойын түрлерін анықтау өзекті мәселе ретінде көрінеді. Бұл мәселені шешу мақсатында аталған тақырыпта жоба әзірлеу жоспарланды.
Жобаның мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Ерте жастағы балалардың сөйлеу белсенділігін арттырып, сөздік қорын байыту және түсінетін сөздер аясын ойын арқылы кеңейту.
Міндеттері
- 1,5–2 жас және 2–3 жас кезеңіндегі балалардың тіл дамуы ерекшеліктерін анықтау.
- 2–3 жас аралығында тіл дамытуда ойындарды қолданудың ерекшеліктерін айқындау.
- Практикада қолданылатын ойындардың картотекасын құрастыру.
Жобаның негізгі мазмұны
1–2 жас және 2–3 жас кезеңдеріндегі тіл дамуының ерекшеліктері
Зерттеушілер балалардың сөйлеу тілінің даму кезеңдерін әртүрлі жіктейді: кезең саны, атауы және жас шекарасы бойынша айырмашылықтар кездеседі. Мәселен, А. Н. Гвоздев баланың сөйлеуінде сөйлем мүшелерінің, сөз тіркестерінің және сөйлем түрлерінің пайда болу ретін бақылап, соның негізінде бірнеше кезеңді бөледі. Ал Г. Л. Розенгард-Пупко бала тілінің дамуында екі кезеңді ғана көрсетеді: дайындық кезеңі (2 жасқа дейін) және сөйлеу тілінің өзіндік даму кезеңі.
Бұл жобада бізді қызықтыратын негізгі аралық — 1–2 жас және 2–3 жас кезеңдері. Сондықтан келесі бөлімдерде дәл осы жас ерекшеліктеріне сай тіл дамуын қолдайтын ойындарды іріктеу мен қолдану тәсілдеріне басымдық беріледі.
Алдағы бөлімдер (жоспар құрылымы)
- 2–3 жас аралығында тіл дамытуда ойындарды қолдану ерекшеліктері
- Күтілетін нәтиже
- Жобаны іске асыруға арналған жұмыс жоспары
- Мәселені шешуге ықпал ететін факторлар
- Кездесетін кедергілер
- Имитациялық (еліктеу) ойындарының тиімділігін бағалау критерийлері
- Қорытынды, қосымшалар және пайдаланылған әдебиеттер