Қазақша рефераттар

Ақан өмірі - мәңгілік

Сабақтың тақырыбы: «Құлагер» поэмасы

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: Ілияс шығармалары арқылы оқушылардың қазақ халқының бастан кешкен сан қилы тағдырына назарын аударту; Ақан бейнесін жан-жақты ашу; өнердің құдіретін таныту; қазақ өнерінің киесін ұғындыру.
  • Тәрбиелік: өнер адамына, еліне, тарихына, табиғатына, туған тіліне деген сүйіспеншілікті ояту; ұлттық дәстүрді құрметтеуге тәрбиелеу; ұлттық рухты көтеру.
  • Дамытушылық: ой еркіндігіне баулу; тіл байлығын тереңдету; мәнерлеп оқу мәдениетін жетілдіру; өз ойын дәл жеткізуге дағдыландыру.

Ұйымдастыру мәліметтері

Сабақтың түрі
Аралас сабақ, жаңа технология элементтерімен.
Пәнаралық байланыс
Тарих, әдебиет, музыка.
Көрнекіліктер
Ілияс пен Ақан суреттері, газет-журнал материалдары, тест сұрақтары, Құлагердің суреті.

Сабақ барысы

Құрылымы: ұйымдастыру → үй жұмысын тексеру → жаңа тақырып → талдау және бағалау.

I. Ұйымдастыру кезеңі

  • Сәлемдесу, түгендеу.
  • Психологиялық ахуал қалыптастыру.
  • Сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижелерді нақтылау.

II. Үй жұмысын тексеру (қысқа тест)

  1. 1) «Дала» поэмасы қашан жазылды?

    а) 1929 ж. ә) 1930 ж. б) 1928 ж.

  2. 2) «Дала» поэмасы кімнің атынан әңгімеленеді?

    а) Дана қарт ә) Тарихшы қарт б) Әңгімеші қарт

  3. 3) Бозінген тарихы қай поэмада айтылады?

    а) «Күй» ә) «Күйші» б) «Дала»

  4. 4) «Дала» поэмасындағы бәйгеге тігілетіндер саны:

    а) 3 қыз, 1 кемпір, 2 шал, 4 бала ә) 2 қыз, 2 кемпір, 4 шал, 2 бала б) 1 қыз, 4 кемпір, 1 шал, 2 бала

  5. 5) «Сандал» тарауында не туралы айтылады?

    а) Жерін тартып алу ә) Елді шабу б) Елге көмектесу

  6. 6) «Құрбандық» тарауында қандай оқиға айтылады?

    а) Әйел теңсіздігі ә) Азат қыз б) Өзін өлімге қиған қыз

  7. 7) «Азат» күйін шығарған кім?

    а) Күйші жігіт ә) Құрманғазы б) Дәулеткерей

III. Жаңа сабақ

Тақырып өзегі — «Құлагер» поэмасы арқылы Ақан бейнесін жан-жақты ашу және өнердің өлмес құдіретін таныту.

1) Ақан — тарихи бейне

Ақан сері — 1843–1913 жылдар аралығында өмір сүрген, аты аңызға айналған тарихи тұлға. Ақынның «Туғаны Арқадағы Арғын елі, өскені Көкшетаудың шалғын жері» деген сипаттамасы оның туған-өскен өңірін айқындайды: Көкшетау маңындағы Қоскөл.

Ақанның аңшылық-саятшылық өнері де ел ішінде кең тараған. Ол Зілқараның баласы Әлібек батырдан бір жылда алпыс түлкі алған «Қараторғай» деген бүркітті, Сайрат төре тұқымынан бір жылда тоғыз қасқыр алған «Базарала» деген тазыны алады.

Осы кезеңде Ақанның қолына Көбей-Қарауыл Шөкетай жылқысынан шыққан, алты алашқа аты мәлім Құлагер түседі. Құлагер талай аста озып, Ақан мен тұлпар даңқы бірге өрлейді.

Тарихи шиеленіс

1876 жылы Ереймен жерінде Керей руының ірі байы Нұрмағанбет (Паң Нұрмағанбет) әкесі Сағынайға ас береді. Ақан Құлагерді бәйгеге қосып апарады. Ал бәйгеде дара шығып, жұлдыздай ағып келе жатқан Құлагерді Ақанмен өштес Батыраш соққыға жығып өлтіреді.

Құлагер қазасы — Ақанның рухани дүниесін күйреткен оқиға. Осы зұлматтың зарынан «Құлагер» әні туады. Поэма сол кезеңнің ащы шындығын: күштілердің өктемдігі мен қарапайым халықтың дәрменсіздігін мұңды сазбен бейнелейді.

2) Ақан — композитор

Ақан әндері халықты әсем әуен ырғағына бөлеп, жүректі елжіретеді. Оның шығармаларында беріктік пен адалдық, махаббат еркіндігі мен сұлулық идеясы айқын сезіледі. Ақан — нәзік жанды, асқан өнер иесі.

«Балқадиша», «Сырымбет», «Үш тоты» сияқты әндері — халық жадындағы мәңгілік мұра. Ақан өнерімен мәңгі жасайды.

Поэманың өзекті ойы

Ілияс поэмада «өнердің өшпейтіні, өнерліге өлім жоқ» деген тұжырымды алға тартады. Ақан мерт болған Құлагерге арнап өзгеше ән шығарып, өзіне де тозбас ескерткіш орнатады.

3) Ақан — айтыс шебері

Ақан — айтыс өнерінің дүлдүлі. Ол Жүсіп төре, Орынбай, Тезекбай секілді ақындармен айтысқан. Мәшһүр Жүсіппен және Есмағұл Қодығабаласымен хат арқылы айтыс жүргізгені айтылады. Сонымен қатар жұмбақтар шығарған, суырыпсалма тапқырлығы ел ішінде аңыз болып тараған.

Ел аузындағы оқиға

Құлагерден айырылып, қайғыға батқан Ақанға Қылышбай: «Сағынайдың асына барарда менің қара шаңырағымнан дәм татсаң, дүлдүл аман қалар еді», — дейді. Сонда Ақан: «Қанды сүргінде жүріп, Әзірет Әлінің торыға тұлпарының орға жығылғаны да сенің үйіңнен дәм татпағаннан болған екен ғой», — деп тосын жауап қайырады.

4) Ақан — аңыздық кейіпкер

Ақанның болмысы сал-серілік дәстүрмен астасып, аңызға айналған. Сұлу киім, жүйрік ат, құмай тазы, алғыр бүркіт, қасында 15–20 жігіт — бәрі де оның өзгеше өмір салтын аңғартады.

Ел ішінде «бірде боз атпен ақ киініп, бірде қара атпен қара киінген; басында үкі, қолында домбыра, аузында ән» деген сипаттамалар тараған. Бұл — ертегі емес, өнер мен еркіндікке құрылған өмірдің бейнесі.

Құлагер қазасынан кейін Ақанның мұңға батуы, елден оқшаулануы жұртқа жұмбақ көрінеді. Түсінбеген орта оны «періге балайды», дұшпандары өсек пен өтірікке жығып, әділетсіз пікір таратады.

«Тұсында сері болсын, пері болсын — ұнайды өмірімен Ақан маған…»

— Ілиястың бағамы ретінде ұсынылатын ой

5) Ақан — сері

Ақан — билікке ұмтылған, дау қуған, мал жинаған жан емес. Ол — жүйрік мініп, қыран ұстаған, серілік өнерді ту еткен тұлға. Ақын оны сұлулықты сүйген, дәстүрдің озығын ұстанған асқақ бейне ретінде кестелейді.

Сал-серілік дәстүрді өз болмысымен жаңа биікке көтеріп, заманының көркем келбетіне айналған тұлға ретінде танылады.

6) Ақан — трагедиялық кейіпкер

Сағынайдың асында Құлагерден қапыда айырылған сәт — Ақан үшін рухани күйреу. Құлагер «ер қанаты» ғана емес, Ақанның жан серігі, медеуі еді. Тұлпар өлімімен бірге Ақан да ішкі әлемінде «рухани қазаға» ұшырайды.

Ақанның жан дауысы

«Ел бетін қалай көремін?» — деген бір ауыз сөздің өзі оның жан күйзелісін терең аңғартады.

Ілияс Ақанның халін «құлазып күздігүні Көкшетаудай, қызықтың көшіп кеткен саржайлауы» деп бейнелейді: қуаныш кеткен, табиғаты қуарған ішкі әлем.

Ақан Құлагерді «адамнан есті жануар» деп ардақтайды: бәйгеге жіберерде басын төмен салып, көзінен жас ыршып тұрғандай әсер қалдырады. Ақынның өкініші — сол сұмдықты тұлпар сезгендей деген қаяу ойға тіреледі.

Талқылау өзегі: Батырашқа бүгінгі көзқарас

Поэмадағы моральдық баға

Ақын Батыраштың ішкі әлемін «кір көңіл сарайының батпағы бар» деген бейнелі тіркеспен ашады. Жол тосып тұрып, жұлдыздай ағып келе жатқан жүйрікті айбалтамен шауып өлтіртуі — қаныпезерлік әрекет ретінде сипатталады.

Батыраш — Ақандай өнер иесінің серілігіне, сезіміне, табиғи талантына қол көтерген үстем тап өкілінің жиынтық бейнесі. Поэма логикасында ол халық қарғысын арқалаған жағымсыз тұлға болып қалады, ал Ақан өнері — мәңгілік.

Шиеленістің себептері (мәтіндегі уәждер)

Мәтінде Батыраштың да атбегі, сыншы екені айтылады: Алтайдың даңқын асырған Көктұйғын атты жүйрігін баптап асқа әкеледі, бас бәйгеден үміттенеді.

«Би болсаң, би шығарсың Алтайыңа, тілімді терезем тең тартайын ба?!
Көгіңді бөктермесем, атым сенікі,
Шапса да әкең мініп байталына…»

— Ақанның ащы тілі Батыраштың намысына тиетін сәт ретінде беріледі

Құлагердің даңқын естіп, қанша сұратса да бермегені, оған қосылған намыс пен ішкі қызғаныш Батыраштың ашуын өршітіп, қылмысқа апарады. Мәтінде Батыраштың кейін өкініп, өз қатесін түсінгені де айтылады, бірақ ол — бәрібір кеш қалған өкініш.

Сабақтағы ұсынылатын жұмыс түрлері

Мини-дебат

Батырашқа бүгінгі күн тұрғысынан баға беру.

Венн диаграммасы

Ақан мен Ілияс бейнелеріне салыстырмалы мінездеме.

Салыстыру жұмысы

Күреңбай мен Абай өлеңдерін салыстыру.

IV. Оқушыларды бағалау

Бағалау өлшемдері

  • Мәтінді түсіну және мазмұндау дәлдігі.
  • Ақан бейнесін талдауда дәйек келтіруі.
  • Өзіндік пікір, дәлел және қорытынды жасай білуі.
  • Мәнерлеп оқу мәдениеті, тілдік сауаттылығы.

Қорытынды идея

«Құлагер» поэмасы өнердің өлмейтінін, шынайы дарынның халық жадында мәңгі қалатынын айқындайды. Құлагер қазасы — трагедия, ал Ақанның әні — сол трагедиядан туған рухани мәңгілік.