Батыр Баян поэмасы
Сабақ туралы мәлімет
Мұғалім
Ақтөбе облысы, Әйтеке би ауданы, Северный орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі — Ибраева Б.
Сабақтың тақырыбы
Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасы
Сабақтың түрі
Аралас сабақ
Сабақтың мақсаты
Білімділік
- Мағжан Жұмабаев туралы білімді кеңейту.
- Поэманы жан-жақты талдау, тарихи мәліметтер беру.
- Сюжеттік желісі мен идеялық мазмұнын ашу.
Дамытушылық
- Поэма мазмұнын талдау арқылы іскерлік дағдыларды дамыту.
- Топпен жұмыс жасау қабілетін арттыру.
- Өзіндік көзқарасты дәлелдеуге, талдап түйіндеуге, пікірді қорғауға үйрету.
Тәрбиелік
- Еліне, жеріне, Отанға сүйіспеншілік сезімін қалыптастыру.
- Ақыл-ой, адамгершілік құндылықтарды бекіту.
- Патриоттық сезімге тәрбиелеу.
Әдіс-тәсілдер, ресурстар және байланыс
Сабақтың әдістері
- Сын тұрғысынан ойлау: «Алты қалпақ» әдісі
- Топтық жұмыс
- Венн диаграммасы
Көрнекілігі
- АКТ
- Интерактивті тақта
- Слайд материалдары
Пәнаралық байланыс
- Тарих
- География
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру бөлімі
- Сәлемдесу.
- Оқушыларды түгендеу.
- Оқушылардың зейінін сабаққа аудару.
II. Үй жұмысын тексеру
Сұрақ
Үйге қандай тапсырма берілді?
Жауап
М. Жұмабаевтың өмірі мен шығармашылығы туралы мәлімет жинау, «Батыр Баян» поэмасын оқып келу.
Топқа бөлу
Қалпақ ішінен түрлі түсті қағаздарды таңдау арқылы оқушылар топтарға бөлінеді.
III. Жаңа сабақ
Мұғалім: Үй тапсырмасымен таныс болсаңыздар, бүгін поэмаға жан-жақты талдау жасаймыз. Ол үшін тақтаға назар аударайық.
Қызығушылықты ояту
«Батыр Баян» фильмінен үзінді көрсетіледі.
Сұрақ
Балалар, бұл үзіндіден қандай әсер алдыңдар?
Оқушы жауабы
Туған жеріне, еліне деген шынайы сүйіспеншілікті аңғардық.
Талдау форматы
Поэманы «Ойлаудың алты қалпағы» әдісімен әр қырынан қарастырамыз. Әр топқа нақты міндет беріледі.
I топ — Ақ қалпақ
Баянның жағымды іс-әрекеттерін талдау.
II топ — Қара қалпақ
Теріс, жағымсыз іс-әрекеттерді сипаттау.
III топ — Қызыл қалпақ
Оқығаннан алған әсер, сезімді жеткізу.
IV топ — Жасыл қалпақ
Поэманың басқа пәндермен байланысын көрсету.
V топ — Сары қалпақ
Поэмаға композициялық талдау жасау.
VI топ — Көк қалпақ
Бір кейіпкерге арнап өлең, хат немесе эссе жазу.
I топ (Ақ қалпақ): Баянның жағымды қырлары
Топ пікірінше, поэмадағы ең айқын оң әрекет — Баянның еліне, жеріне деген шынайы сүйіспеншілігі. Ол — халқы үшін «етігімен су кешкен», елінің батыры, жұртының қорғаны. Қазақта батыр көп болғанымен, Баянның орны ерекше: ол жеке мүддеден гөрі ел мүддесін жоғары қояды.
Дегенмен, поэма трагедиясы да осы биік өлшеммен сабақтас: батыр туған елінің намысы жолында ауыр шешімге барады. Ашу үстіндегі әрекеттен кейін інісінің өлімі батырға ауыр соққы болып тиіп, оны терең психологиялық күйзеліске түсіреді.
Негізгі ой
Поэма Баянның ерлігін ғана емес, елдік мүдде мен жеке сезім арасындағы қақтығысты да алдыңғы қатарға шығарады.
II топ (Қара қалпақ): Қайшылық пен қатал шешім
Бұл топ поэмадағы күрделі, қайшылықты тұстарға назар аударады. Жаугершілік кезінде алып келген қалмақ қызына қатысты батырдың ішкі күйі, арпалысы шығармада астарлы берілген. Төмендегі жолдар Баянның сезім толқынын аңғартады:
Ер Баян жас сұлуды алып келді, Сұңқардай бабындағы сұқсыр көрген, Қан жауып екі көзін қандыбалақ Ілмекке қоңыр қазды көңіл бөлген. Марал бар оққа ұшпайтын, тым сақ бірақ, Кезінде кез келсе де қандай мерген. Болмасын жас сұлудың білгеннен соң, Ер Баян қарындас қып ерік берген. Алайда ар алысқан жүрегімен Теңізде алысқандай күшті сеңмен...
Топ тұжырымы бойынша, осы тұста батырдың ашуға бой алдыруы трагедияның өзегіне айналады. Кейінгі жолдарда ол өз әрекетіне себеп іздеп, оны ел намысымен байланыстырып ақтауға тырысады:
Тартқанда сынбадың-ау, сұм садағым! Қайтейін, арымадың арда күшім! Жоқ әлде, жоқ, жоқ, әлде өлтірдім бе, Інімді алты алаштың намысы үшін, —
Түйін
Батыр ашуға берілмегенде, мұндай қайғылы қадамға бармауы да мүмкін еді. Поэма оқырманды адамдық әлсіздік пен елдік жауапкершілік арасындағы ауыр таңдауды ойлауға жетелейді.