Халық ортасы сәндік - қолданбалы өнердің қайнар көзі
Сәндік-қолданбалы өнер арқылы оқушы шығармашылығын дамыту
Егемен еліміздің болашағы білім беру жүйесі мен мектептерге тікелей байланысты. Қазақстан Республикасының “Білім туралы” заңында білім беру жүйесінің басты міндеті ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен тәжірибе жетістіктері негізінде жеке тұлғаны қалыптастыруға, дамытуға және кәсіби шыңдауға қажетті жағдай жасау екені көрсетілген. Сондай-ақ еңбек нарығында бәсекеге қабілетті білікті жұмысшылар мен мамандар даярлау және олардың біліктілігін арттыру маңызды міндет ретінде айқындалған.
Негізгі ұстаным
Халықтық орта — сәндік-қолданбалы өнердің қайнар көзі. Оқушылармен жұмыс барысында сәндік-қолданбалы өнердің жалпы сипаттамасын, оның өзге өнер түрлерінен айырмашылығын, ерекшелігін түсіндірумен қатар халықтық сәндік өнердің көркемдік тілі мен бейнелеу құралдары туралы жүйелі түсінік қалыптастыру қажет. Сонымен бірге қолданбалы бұйымды жасау және әшекейлеудің негізгі көркемдік принциптері де бірізді түрде меңгертілуі тиіс.
Оқыту мазмұны: дәстүрлі бұйымдар және шеберлік дағдылары
Сабақ барысында оқушыларды қазақтың киіз үйі, ою-өрнек және оның кең тараған түрлері, символдық белгілері мен бояу түстерімен таныстыру маңызды. Сонымен қатар ағаштан жасалатын сандық, кебеже, қобдиша сияқты бұйымдармен және ағаш өңдеу арқылы жасалатын ағаш қасық, тостаған, ожау тәрізді тұрмыстық заттармен таныстырып, оларды жасау мен әшекейлеу тәсілдерін үйрету көзделеді.
Музыкалық аспаптар
Шеберлік сабақтарында домбыраның құрылысы, негізгі бөлшектері және жасалу жолдары туралы түсінік беріледі.
Тері бұйымдары мен ат әбзелдері
Торсық, кесеқап, сәндік белдік сияқты тері бұйымдарын ою-өрнекпен әшекейлеу әдістері, сондай-ақ ер-тұрман, қамшы, жүген, ноқта тәрізді ат әбзелдерінің түрлері таныстырылады.
Көрнекілік және сабақ жүргізу тәсілдері
- Әр сабақта оқушылардың қабылдау мүмкіндігіне сай эстетикалық сапасы жоғары, тәрбиелік мәні құнды туындылардың суреттері мен слайдтарын тақырып мазмұнымен үйлестіре пайдалану.
- Қабылдау сабақтарын әңгіме, сұрақ-жауап, өздігінен талдау және зерттеу жұмыстарымен ұштастыру.
- Оқушының өз ойы мен әсерін тұжырымдап айту дағдысын дамытуға бағытталған практикалық тапсырмаларды жүйелі ұйымдастыру.
Халық қолөнерінің тәрбиелік және танымдық маңызы
Жан-жақты білімді, қабілетті жастар — ұлтымыздың баға жетпес қазынасы. Сондықтан жас ұрпақты қабілетті азамат етіп тәрбиелеуде халық қолөнерінің тәлім-тәрбиелік және білім-танымдық рөлі ерекше. Соның ішінде ағашты өңдеу, әрлеу және одан бұйым жасау әдістері оқушыға еңбек мәдениетін, ұқыптылықты, талғамды және жауапкершілікті қалыптастыруда тиімді бағыттардың бірі.
Ағаш: дәстүр, таным және экологиялық сана
Ағаш — адамзат алғашқы тұтынған материалдардың бірі. Ғылым мен техника дамыған заманда да оның күнделікті өмірдегі орны зор. Әлем халықтарының көбі ағашты киелі санаған: кейбір өңірлерде ағаш кеспес бұрын ырым жасап, ал кей мәдениеттерде найзағай соққан ағашты немесе өзегі бар қарағайды құрылысқа қолданбаған. Қазақ дәстүрінде де ағашты орынсыз кесуге тыйым салатын ырым-тыйымдар кездеседі. Мұның бәрі ерте кезеңнен-ақ табиғатты аялау, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға ұмтылу сияқты ізгі ұстанымдардың болғанын аңғартады.
Ағаш өңдеу құралдары: дәстүрлі және механикаланған
Бұрын қолөнер шеберлігіне қажетті ағашты ұсталар өз қолымен дайындаған: ағашты өз маусымында кесіп, мезгілінде кептірген. Ағаш кесуге ара мен балта, шабуға түрлі шоттар, тегістеуге үстірік, қырғы, жоңғы, түрпі қолданылған. Өрнек ойып салуға пышақ пен қашау, тесуге бұрғы мен үскі пайдаланылған.
Қазіргі кезде ағаш өңдеу үдерісі механикаланды: электр ара, электр сүргі, электр бұрғы, электрлік және пневматикалық ажарлау аспаптары кең қолданылады. Сонымен бірге өлшеу-белгілеу құралдары (метрлік өлшегіш, сызғыш, деңгейлік рейсмус), көмекші аспаптар (ұста балғасы, ағаш балға, қысқыш, тістеуік, егеу, қашау) да қажет.
Ағаш ою тәсілдері
Бедерлеп ою
Тақта бетіне өрнек түсіріп, шығыңқы бейнелерді жартылай көлеммен мүсіндеу (барельеф) тәсілі.
Жұмырлап ою
Ең күрделі түрлердің бірі. Мөлтек ағаштан тұтас шабылып жасалатын келі-келсап, аяқ-табақ, ожау сияқты бұйымдар осы тәсілге жатады.
Қиып ою және кертіп ою
Бедерлеп оюдың орындау әдістері: қашау ізін тік салу — қиып ою, қашау жүзін көлбеу ұстап нұқи ою — кертіп ою.
Шеберханаға қойылатын талаптар және қауіпсіздік
Жұмыс орны
- Температурасы тұрақты, жел өтпейтін, ылғалсыз әрі құрғақ шеберхана.
- Жарық қарсыдан немесе сол жақтан түскені дұрыс.
- Арнайы үстел (верстак) болғаны жөн; қарапайым үстелде тақтай сырғымас үшін тежегіш қолдану қажет.
Қауіпсіздік
- Өткір құралдармен жұмыс істегенде қауіпсіздік ережелерін қатаң сақтау.
- Бедерлеп ою қол күшімен жасалатындықтан, бос қолды пышақ жүретін бағытқа жақындатпау.
Ағашты әрлеу және бояу мәдениеті
Кейбір өрнектер бір-бірінен саусақ бойы тереңдікте бөлектеніп тұратындықтан, оюлар айқын көрінеді де, қосымша бояп әрлеуді қажет етпей жатады. Дегенмен ағашты әрлеудің лактау, эмалдау, жалатпалау сияқты тәсілдері бар. Оюлы ағаштың өңін өзгерту және ылғалға төзімділігін арттыру үшін морилка сияқты дайын бояғыштарды, майлы бояуды қолдануға болады. Сонымен қатар жоса, қына, томар бояуы тәрізді табиғи бояуларды пайдалану да мүмкін.
Шынайы көркем дүние жасау үшін шеберден бояу үйлесімін сақтай отырып, ұзақ еңбек пен мұқияттық талап етіледі.
Қорытынды ой
Қолөнер — кәсіптің бір түрі, ал кәсіп — тіршіліктің өзегі. Мектеп қабырғасында қолөнердің бастауынан нәр алған жас ұрпақ өмірде өз орнын тауып, еңбекке бейім, талғамы жоғары, ұлттық құндылықты қадірлей білетін тұлға болып қалыптаса алады.
Атырау облысы, Қызылқоға ауданы, Қоныстану ауылы, Жаңашаруа қазақ орта мектебі.
Бейнелеу өнері және технология пәні мұғалімі: Балмұханов Нұрболат Қобланұлы.