Қазақша рефераттар

Жұмбақтың түрлері

Мазмұны

  1. I. Кіріспе 3-бет
  2. II. Жұмбақ — ой ұшқырлығына баулитын жанр 4-бет
  3. III. Жұмбақтың түрлері 5–8-бет
  4. IV. Бүгінгі таңдағы ақын-жазушылардың жұмбақтары 9–14-бет
  5. V. Жұмбақтың тәрбиелік мәні 15-бет
  6. VI. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 16-бет

Кіріспе

Жұмбақтар — қазақ халық ауыз әдебиетінің атадан балаға мұра болып жеткен, ерте заманнан бүгінге дейін дамып, толығып келе жатқан асыл қазынасы. Түп-төркіні терең болғанымен, қазіргі дәуірде де оның қажеттілігі артып, мән-мағынасы күшейе түсті.

Жұмбақтар ауыз әдебиетіндегі ұсақ жанрлар қатарына (жаңылтпаш, мақал-мәтел сияқты) жатқызылғанымен, мазмұндық әрі танымдық табиғаты жағынан күрделі сала. Ол жас ұрпақты тәрбиелеумен қатар, ұлттық құндылықты бойға сіңіруге, ана тілінде ойлауға, мәдениетті сөйлеуге және сауатты жазу дағдыларын қалыптастыруға ықпал етеді.

Түйін

  • Оқушының қызығушылығын арттырады.
  • Дұрыс сөйлеуге үйретеді.
  • Логикалық ойлауды жетілдіреді.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі

Қазіргі заманда жан-жақты тілдік тәрбиенің маңызы ерекше. Осы тұрғыдан алғанда, жұмбақтар — пайым мен ой-пікірдің тобықтай түйіні, тұжырымды қорытындысы іспетті ұшқыр да ұтымды сөз үлгісі.

Сондықтан жұмбақ жанры тілші, әдебиетші ғалымдардың еңбектерінде сөз өнері әрі халық ауыз әдебиетінің маңызды үлгісі ретінде қарастырылып, жан-жақты зерттеуді қажет етеді.

Зерттеу әдістері

Зерттеу барысында халық ауыз әдебиетінің мол мұрасы сараланып, жұмбақтардың мән-мағынасы, құрылымы және топтастырылуы ерекше назарға алынды. Ертеден келе жатқан үлгілер мен қазіргі ақын-жазушылар жұмбақтарының ортақ мақсат-міндеттері айқындалып, түрлерін жүйелеу жұмыстары жүргізілді. Сондай-ақ әдебиетші ғалымдардың ғылыми еңбектері қарастырылды.

Мақсат-міндеттері

  • Жұмбақтардың мән-мағынасын ашу.
  • Жас ұрпақ тәрбиесіндегі халық мұрасының әсерін көрсету және қазіргі заманда жұмбақтардың қолданылу аясын нақтылау.
  • Қазақ жұмбақтарын құрылысы, айтылуы, мазмұны және түрлері бойынша топтастыру.

Жұмбақ ұғымы және жанрлық сипаты

Жұмбақ — адамның ой-өрісін, алғырлығын, білімін сынау мақсатында белгілі бір затты немесе құбылысты тұспалдап сипаттайтын шағын әдеби жанр. Ол — халық шығармаларының ең көне түрлерінің бірі әрі көптеген жұрт фольклорына ортақ құбылыс.

Тарихилық

Түп-төркіні ерте дәуірге кетсе де, жұмбақ бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қай кезеңде де ол өткір ойды ықшам жеткізетін сөз өнері ретінде бағаланды.

Қоғамдық қызметі

Кей тұста жұмбақ халықтың тапқырлық сөздерімен қатар әлеуметтік-идеялық мақсатта да қолданылғаны айтылады. Бұл оның тек ойын-сауық емес, қоғамдық ойлау мәдениетінің де бөлігі екенін аңғартады.

Мәлік Ғабдуллин жұмбақтың шығу төркінін адамның дүниені тану әрекетімен байланыстыра түсіндіреді: алғашқы дәуірде заттар мен құбылыстардың сыры белгісіз болғандықтан, адам баласы оларды салыстыру, ұқсастық белгілерін табу арқылы тануға ұмтылған. Сол ізденіс жұмбақ үлгілерінің тууына негіз болды.

Ғалымдар жұмбақтың әуелгі тегі тыйым сөздермен және табу ұғымымен төркіндес болуы мүмкін екенін айтады: бағзы заманда адамдар өктем күштерден сақтанып, шартты сөздер мен астарлы тіркестер арқылы тілдескен. Кейін жұмбақ сол қабаттан бөлініп, дербес жанр ретінде қалыптасты.

Жинақталуы және зерттелуі

Қазақ жұмбақтарының қағазға түсіп, баспа бетіне шығуы XIX ғасырдың екінші жартысынан басталады. 1842 жылы татар хрестоматиясын құрастырып бастырған М. Иванов өз жинағына қазақ жұмбақтарын да енгізгені атап өтіледі.

Мұхтар Әуезов жұмбақты адамның дүниетану жолындағы ойы мен қиялының деңгейін танытатын жанр ретінде бағалайды: жұмбақты шешу адамның зеректігін, ақыл-парасатын, білімін аңғартады. Жұмбақтың деректілікке сүйенуі — заттың бөлшегі мен белгісіне мұқият үңілуге жетелейді; бұл танымды тереңдетіп, ұрпақты зерделілікке тәрбиелейді.

Тілдік-стильдік ерекшеліктері және қолданысы

Жұмбақ жанрының басты белгісі — көлемінің шағындығы, құрылымының жинақылығы, аз сөзбен көп мағына бере алуы. Сөйлемдері қысқа, ұғымы ықшам келеді.

Айтылу үлгілері

Қара сөз түрі

Тікелей баяндауға құрылған қысқа жұмбақтар.

Өлең түрі

Ұйқас пен ырғаққа негізделген ықшам поэтикалық форма.

Айтыс түрі

Ақындық сайыс үстінде жұмбақ арқылы ой сынасу.

Қазақ дәстүрінде жұмбақ — білім мен парасатты байқататын үлкен өнер саналған. Сондықтан ақындар, шешендер, билер, данагөй адамдар бір-біріне жұмбақ жолдап, ақыл-ой сынасып, таным деңгейін салыстырған. Жұмбақтар халықтың ғасырлар бойы жинаған тәжірибесіне сүйеніп, тіршілік тынысымен, шаруашылық-кәсібімен және ұлттық дәстүрімен сабақтасып дамыды.

Жұмбақпен толғап жыр айту Асанқайғы, Бұқар жырау, Базар жырау, Шортанбай, Әубәкір сияқты ақындардың мұрасында, сондай-ақ Сырым, Төле би, Жиренше секілді тұлғалардың шешендік сөздерінде де жиі ұшырасады. Шешендік өрнекке құрылған жұмбақтардағы терең логика мен тапқырлық халық даналығының айқын көрінісі ретінде бағаланады.

Жұмбақтың түрлері

Қазақ жұмбақтары құрылысы, айтылуы және мазмұны жағынан іріктеліп қарастырылғанда, негізінен жеті түрге бөлінетіні айтылады. Бұл жіктеулерді нақтылау — жұмбақ табиғатын жүйелі танудың маңызды бөлігі.