ЖҮСІП БАЛАСАҒҰН туралы
Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн: ақын және ойшыл
Жүсіп Хас Хажыб Баласағұн (1020 – ?) — Орта Азияға кеңінен танылған ақын, ойшыл. Ол Жетісу өңіріндегі Баласағұн қаласында дүниеге келген. Бұл қала бұрын «Күз Орда» деп те аталған.
Жүсіптің әкесі де ақын, өнерпаз болған: Қараханидтер мемлекетінің астанасы Баласағұнда хан сарайында өлең айтып, күй шерткен. Кейін әкесі ұлын да осы ортаға тартып, Жүсіп әкесімен бірге сарай қызметіне араласады. Сарайда жүріп, ол қоғамдық ғылымдармен қатар жаратылыстану салаларынан да білім алады.
«Құтты білік» — түркі дүниесінің ортақ мұрасы
Негізгі еңбек
Жүсіптің ақын ретінде де, ғалым ретінде де есімін әйгілеген туындысы — «Құтты білік» («Құтадғу білік») атты дидактикалық поэма. Ол байырғы түрік тілінде жазылған және түркі тектес халықтарға ортақ рухани қазына саналады.
Трактат қана емес
Көптеген зерттеушілер бұл поэманы саясат, мемлекет басқару, әскери іс жөніндегі философиялық трактат ретінде бағалайды. Алайда шығарма — жалаң әдеби дүние емес: ол тұтас бір тарихи кезеңнің мінез-құлқын, қоғамдық-саяси және әлеуметтік болмысын бойына сіңірген терең дүниетанымдық еңбек.
Моральдық-этикалық өзек
«Құтты біліктің» өзегінде моральдық-этикалық ұстанымдар, рухани бағдарлар жатыр. Ондағы ой орамдарының бүгінгі тілімізге жақындығы қазақ әдебиетіндегі дидактикалық поэзия мен шешендік сөз дәстүрімен табиғи сабақтастықты айқын аңғартады.
Жазылу тарихы және хан сарайындағы бағалануы
Жүсіп Баласағұн «Құтты білікті» 1069–1070 жылдары Баласағұн қаласында бастап, он сегіз айдың ішінде Қашқарда аяқтаған.
Қоғамдық-әлеуметтік мәні терең, халықтың моральдық-этикалық бағдарламасы іспетті бұл еңбегін ол Қараханид мемлекетінің билеушісі Табғаш Арслан хан Боғратегінге тарту етеді. Сонымен бірге билеушінің арғы тегіне арнап «Дәрдә Хұсайын» («Хұсайынның қасіреті») атты туынды да шығарғаны айтылады.
«Хас Хажыб» атағы нені білдіреді?
Хан Жүсіптің еңбегін жоғары бағалап, оған «Хас Хажыб» деген атақ берген. Осыдан кейін бұл атақ ақынның есіміне тұрақты түрде тіркеледі. «Хас Хажыб» — араб тілінен енген сөз тіркесі; мағынасы — ханның ең жақын, ең сенімді кеңесшісі.
Рубайлары және қолжазбалардағы мұрасы
«Құтты біліктен» бөлек, Жүсіп Баласағұнның көптеген рубайлар жазғаны да мәлім. Мәселен, Наманган қолжазбаларының ішінен оның 600 жолдан астам рубайлары табылған. Бұл өлеңдердің поэтикалық көркемдігі жоғары, философиялық толғамдары терең.
Жүсіп Баласағұн мұрасы — әдебиет пен мемлекетшіл ойдың тоғысқан тұсы: бір жағынан көркем сөз, екінші жағынан қоғамды ұйыстыратын рухани-этикалық бағдар.