Сөздердің орнын ауыстырып айтып көр
Сабақ тақырыбы
Сөз тіркесі, күрделі сөздер және тұрақты тіркестер.
Білімдік мақсат
Тұрақты тіркестер туралы білім, білік, дағдыларын қалыптастыру; олардың өзіне тән ерекшелігін түсіндіру және тіліміздегі басқа тіркестерден ажырата білу.
Дамытушылық мақсат
Оқушының қиялын, тіл байлығын және тіл мәдениетін дамыту.
Тәрбиелік мақсат
Пәнге деген қызығушылығын арттыру, белсенділікке баулу.
Сабақтың типі
Жаңа білімді меңгеру.
Оқу нәтижесі
Әр оқушының өзіндік ой-қиялына ерік бере отырып, шығармашылықпен жұмыс істеуіне жағдай жасау.
Қолданылатын материалдар
- Интерактивті тақтамен жұмыс
- Үнтаспа
- Үлестірме материалдар
Сілтеме
- Мұғалімдерге арналған нұсқаулық
- Қазақ тілі мен әдебиеті: оқыту әдістемесі
- 7-сыныпқа арналған қазақ тілі оқулығы
Сабақ барысы
Психологиялық ахуал
Оқушылар назарына «Табиғат тамашалары» видеоролигін ұсыну арқылы жағымды көңіл күй қалыптастыру.
Қызығушылықты ояту
«Кім жылдам?» тапсырмасы: оқушыларға ұяшықтардың бірін таңдауға мүмкіндік беру және өткен тақырыптарды еске түсіретін қайталау сұрақтарын қою.
Жаңа сабақты меңгерту
Слайдтағы тіркестердің мағынасын ашу және талдау сұрақтары арқылы ережені оқушылардың өздеріне тұжырымдату.
Жаңа тақырып: тұрақты тіркестер
Мағынаны ашу (слайд тапсырмасы)
Берілген сөз тіркестерінің мағынасын түсіндіріңдер.
- Алтын асықтай — бағалы, қадірлі, сүйкімді деген астарлы мағынада.
- Құлақ асты — елемеді, мән бермеді, назарсыз қалдырды.
- Жұлдызы жанды — бағы ашылды, жолы болды, сәті түсті.
Талдау сұрақтары
- Сөздер қалай тіркескен?
- Сөздердің орнын ауыстырып айтып көріңдер. Не аңғаруға болады?
- Әр тіркестің мағынасын нақтылап, мысалмен дәлелдеңдер.
Тұжырым
Тұрақты тіркестер — екі немесе бірнеше сөздің тіркесуі арқылы бір ғана мағынаны білдіретін, тұтасымен бір ұғымды атайтын сөз орамы.
Тұрақты тіркестің негізгі белгілері
1) Мағына тұтастығы
Тіркес мағынасы құрамындағы сөздердің жеке мағынасына сай келе бермейді.
Мысал: жүрек жұтқан, тақиясына тар келу.
2) Құрамының тұрақтылығы
Сөздердің орны көбіне өзгермейді, қалыптасқан үлгі сақталады.
Мысал: тепсе темір үзетін (орнын ауыстыруға немесе басқа сөзбен алмастыруға келмейді).
3) Синоним, антонимінің болуы
Тұрақты тіркестердің синонимдік және антонимдік қатарлары кездеседі.
Мысал: кірпігі айқаспады — көз ілмеді.
Мысал: ит өлген жер — таяқ тастам жер.
4) Сөйлемдегі қызметі
Тұрақты тіркес сөйлемде бір ғана сөйлем мүшесінің қызметін атқарып, ойды әсерлі жеткізеді.
Мысал: Айдар өзінен кішілерге қол ұшын беруді әдетке айналдырды.
Мұнда қол ұшын беруді тіркесі «нені?» сұрағына жауап беріп, толықтауыш қызметін атқарып тұр.
Тілдер арасындағы ұқсастық
Тұрақты тіркестер тек қазақ тілінде ғана емес, орыс тілінде де кездеседі. Тақтадағы мысалдарды салыстыру арқылы мағына тұтастығы мен құрылым тұрақтылығын айқындауға болады.
Тұрақты тіркесті басқа тіркестерден ажырату
Тұрақты тіркесті синтаксистік сөз тіркесінен және күрделі тіркестен ажырату үшін төмендегі жинақтауға сүйенуге болады.
Сөз тіркесі (синтаксистік тіркес)
- Мағынасы көбіне құрамындағы сөздердің тікелей мағынасына сүйенеді.
- Сөздер арасында сұрақ қоюға болады.
Есімді сөз тіркестері: сан есім, сын есім, есімдік қатысатын тіркестер.
Күрделі тіркес
- Бір ұғымды білдіріп, сөйлемде көбіне бір сөздің орнына қолданылады.
- Құрамында негізгі сөз бен көмекші сөз қатар келуі мүмкін.
Зат есім, сан есім, сын есім, есімдік тәрізді сөз таптарымен байланысты қолданыстар кездеседі.
Тұрақты тіркес
- Бір ғана ұғымды білдіреді, тұтасымен бір сөздің орнына жүреді.
- Құрамы тұрақты: сөздердің орнын өзгертуге, еркін алмастыруға келмейді.
- Ішкі құрылымына сұрақ қою қиын; негізгі мән тіркестің тұтас мағынасында.
Оқулықпен жұмыс
Мұғалім оқулық бойынша тапсырмаларды орындатады және мысалдарды талдату арқылы қорытынды жасатады.
Ұсынылатын бөлім: Көдекова А. — «Сөз тіркесі және күрделі сөздер мен тұрақты тіркестер».