Қазақша рефераттар

Сабақ басталғалы

«Білу аз, білгеніңді қолдана білу керек; істегің келу аз — істеу керек».
И.В. Гете

Әрбір тарихи кезеңде қоғамда туындаған талаптарға сай келешек ұрпаққа берілетін білімнің мәні жаңаша сипат алып, жаңа ұстанымдар қайта қарастырылады. Ел Президенті Н.Ә. Назарбаев өз Жолдауында ұлттық бәсекеге қабілеттілік ең алдымен білім деңгейімен айқындалатынын атап өтіп, білім саласында түбегейлі өзгерістерге дайындық қажет екенін ерекше көрсетті.

Нәтижеге бағытталған білім беру: басты идея

Қазіргі білім саласындағы реформалардың басты мақсаты — ой-өрісі жаңашыл, шығармашылықпен қызмет ете алатын, дүниетанымы жоғары, білімдік бәсекеге қабілетті, жан-жақты қалыптасқан тұлға тәрбиелеу. Осы міндеттерді алға тарта отырып, еліміз оқытудың жаңа кезеңіне өтті: нәтижеге бағытталған білім беру.

Нәтижеге бағытталған білім беру — жеке тұлғаның құзыреттілігін қалыптастыру. Құзырет — терең білім, ал құзыреттілік тек кәсіби дайындықпен шектелмей, тұлғаның жалпы мәдениеті мен шығармашылық әлеуетін дамыту қабілетін де қамтиды (Т.Г. Браже).

Мұғалімге қойылатын жаңа талаптар

Оқушының құзыреттілігін қалыптастыру үшін мұғалімнің өзі де жоғары құзырет деңгейіне жетуі тиіс. Бүгінгі таңда жаңа формация мұғалімінен өз пәнін терең білуімен қатар тарихи-танымдық, педагогикалық, психологиялық және ақпараттық сауаттылық талап етіледі. Замана талабына сай білім беруде жаңалыққа құштар, шығармашылықпен жұмыс істейтін, оқытудың жаңа технологияларын меңгерген ұстаз ғана жетекші тұлға ретінде танылады.

Кәсіби тереңдік

Пәндік білімнің мықтылығы және оны практикамен байланыстыра білу.

Педагогикалық ойлау

Психология, әдістеме, бағалау мәдениеті және коммуникация.

Технологиялық сауат

АКТ, аудио-визуалды құралдар және оқу процесін жобалау.

ҚР «Білім туралы» заңындағы басым міндеттердің бірі — жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуына жағдай жасау арқылы интеллектіні дамыту. Демек, білім беру жүйесінің алдында дайын білімді ғана меңгеретін емес, шығармашылық бағытта жұмыс істейтін, тың ойымен ерекшеленетін тұлға қалыптастыру міндеті тұр.

Орыс тілді сыныптарда қазақ тілін оқытудың мақсаты

Өз тәжірибемде орыс тілді сыныптарда қазақ тілін оқытудың басты мақсаты — оқушылардың сөздік қорын молайту, қазақ тіліне тән дыбыстарды дұрыс оқып-айта білуге, сауатты жазуға, қарым-қатынас жасай білуге дағдыландыру және ойын қазақ тілінде еркін жеткізу деңгейіне жеткізу.

Мұндай нәтижеге жету үшін мұғалім өз пәнінің маманы ғана емес, сонымен бірге оқушылардың қызығушылығын арттыратын шебер ұйымдастырушы болуы керек. Сабақты түрлендіріп, оқушының ынта-назарын тұрақты ұстай білу — күнделікті еңбектің өзегі.

Тиімді бес әдіс: тәжірибеден

Төмендегі бес әдісті сабақтарымда жүйелі түрде қолданамын: сұрақ-жауап, диалог, аударма, сурет және тест әдістері. Әрқайсысы оқушының тілдік дағдысын дамытып, белсенділігін арттыруға бағытталған.

1) Сұрақ-жауап әдісі

Орыс тілді сыныптарда ең тиімді тәсілдердің бірі. Әсіресе орыс тілінде өткен сабақтан кейін бірден қазақша сөйлеу қиынға соғатын сәтте оқушының тілін «жылытып», еркін сөйлетуге көмектеседі.

Сабақ басында жеңіл сұрақтар:

  • Қазір қай мезгіл?
  • Қай ай, нешесі?
  • Аптаның қай күні?
  • Бұл күні қандай сабақтар болады?
  • Жаңа қандай сабақ болды?
  • Қазір қандай сабақ?

Бұл тәсілді сабақтың басында ғана емес, ортасында және соңында да қолдануға болады: оқушының зейіні шоғырланып, сөйлеу белсенділігі артады.

2) Диалог әдісі

Оқушы–оқушы және оқушы–мұғалім арасындағы қарым-қатынасты нығайтады. Оқушы тапсырманы орындай отырып ойын анық жеткізуге, пікірін ашық айтуға және тікелей байланыс орнатуға үйренеді.

Мысал (7-сынып, «Мамандық» тақырыбы):

«Досыңмен болашақ мамандығың туралы әңгімелес» тапсырмасы арқылы оқушылар жұптасып жұмыс істеп, өз ойларын жүйелі жеткізді, бір-бірінің таңдауларымен танысты және қорытынды жасауға дағдыланды.

3) Аударма әдісі

Орыс тілді сыныптар үшін аса қажет әдіс. Сөздікпен жүйелі жұмыс жасап, мәтінді бөліктерге бөліп аударту — күнделікті сабақта тұрақты орын алуы тиіс. Екі тілді қатар меңгеру оқушыны тілге тез жаттықтырады.

Омонимдерді ажырату:

  • бас — голова
  • бас — нажми
  • бас — топай

Сөйлем құрату арқылы мағыналарын контексте ажыратуға үйретуге болады.

Тура аударманың сәйкеспеуі:

«Чистить картошку» — картопты аршу, ал тура аудармасы «картопты тазалау» болуы мүмкін. Мұндай нәзік айырманы түсіндіру аударма дағдысын қалыптастырады.

4) Сурет әдісі

Ойлау қабілетін дамытуға, сөздік қорды молайтуға және өз ойын еркін айтуға көмектеседі. Суреттің артықшылығы — оқушы тек көріп қана қоймай, заттар мен құбылыстарды танып, есте сақтайды.

Мысалдар:

  • 7-сыныпта «Жыл мезгілдері» тақырыбын 4 мезгілдің суреті арқылы ашу.
  • 8-сыныпта «Тарихи ғажайыптар» тақырыбында «Суретті диктант» тәсілі: Алтын адам бейнесі және тірек сөздер арқылы 10 минуттық диктант.

Бұл жұмыс оқушылардың жаңа лексиканы меңгеруін көрсетіп қана қоймай, тарих пәнінен алған білімін тілдік тапсырмада қолдануына мүмкіндік береді.

Сондай-ақ сурет әдісі қазақ тіліне тән дыбыстарды өткенде де өте тиімді: дыбыстар кездесетін суреттерді салыстыра отырып түсіндіруге болады (мысалы, кен және кең сөздерінің айырмасы).

5) Тест әдісі

Лексика-грамматикалық білімді бекіту, тексеру және бағалау үшін қажет. Тест тапсырмалары жүйелі, жеңіл және түсінікті болуы маңызды. Төмендегі түрлерді сабақта жиі қолданамын.

а) Қосымшалы тест

Көп нүктенің орнына тиісті септік жалғауын қойып жаз:

  • 1) балық
  • 2) оқушы
  • 3) қыз
  • 4) дәптер
  • 5) қалам
  • а) нан
  • ә) дың
  • б) ді
  • в) мен
  • г) қа

ә) Толықтыру тесті

Сөйлемдегі көп нүктенің орнына тиісті сөзді/сөз тіркесін қой:

  • 1) Балалар балабақшаға ...
  • 2) Сыныпқа ... келді.
  • 3) Сабақ басталғалы ...
  • 4) Сынып іші ...
  • 5) Есік алдына ... отырғызды.
  • а) жатыр
  • ә) тап-таза
  • б) келді
  • в) гүл
  • г) жатыр

б) Еске салушы тест

Өтілген тақырып бойынша таныс сөздер арқылы еске түсіріп, дұрыс жауапты тап:

Бірде есім тұлғасында, бірде етістік тұлғасында жүретін етістіктің түрі:

  • а) көсемше
  • ә) есімше
  • б) етіс

в) Таңдамалы тест

Бірнеше жауаптың ішінен дұрысын таңда:

Қыс айын ата:

  • а) ақпан
  • ә) сәуір
  • б) тамыз

Жазда не піседі?

  • а) күн
  • ә) нан
  • б) жемістер

Осы тест түрлерін жүйелі қолдану оқушылардың сабаққа белсенділігін арттырып, білімді бекіту нәтижесін жақсартады.

Нәтиже және мотивация

Сабақтарымда көрсетілген әдіс-тәсілдерді тұрақты қолдану нақты нәтижелер беріп келеді. Мәселен, өзім сабақ беретін 10-А сынып оқушысы Ачкасова Анастасия өзге ұлт өкілі бола тұра қазақ тілін сүйіп оқып, пәндік олимпиадалар мен түрлі байқауларға қатысып жүр. Ол аудандық және облыстық деңгейде жүлделі орындарға ие болып, алғыс хаттармен марапатталды.

Қай пәннің мұғалімі болмасын, оқушының пәнге қызығушылығын арттыру — басты міндет. Білімді жүйелі, мазмұнды әрі құрылымды түрде ұсыну және оны түрлі әдіс-тәсілдермен түрлендіру мұғалімнің шеберлігіне тікелей байланысты. Нәтижеге жету үшін үнемі іздену, талаптану қажет.

Елбасы Жолдауларында мұғалім мамандығы келешекте ең беделді әрі жоғары ақы төленетін мамандықтардың бірі болуы керектігін, ал мұғалімнің өзі уақыт талабына сәйкес болуы міндетті екенін атап өткен. Осы ұстанымды басшылыққа ала отырып, мен де кәсіби білімімді үздіксіз жетілдіріп, нәтижеге бағытталған білім беру талаптарына сай құзыретті тұлға қалыптастыруға өз үлесімді қоса беремін.

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Құдайбергенева К.С. Құзырлылық амалының негізгі ұғымдары. Алматы, 2007.
  2. ҚР «Білім туралы» заңы.
  3. Қазақ тілі мен әдебиеті (орта мектепте).
  4. Қазақстан мұғалімі газеті материалдары.
  5. Нәтижеге бағытталған білім беруде жеке тұлға қалыптастырудағы мұғалім рөлі тақырыбындағы педагогикалық оқу материалдары. Өскемен, 2006.
  6. Назарбаев Н.Ә. Қазақстанның әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясы (Қазақстан халқына Жолдау). Астана, 2006 жылғы 1 наурыз.
  7. Назарбаев Н.Ә. Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан (Қазақстан халқына Жолдау). Астана, 2007 жылғы 28 ақпан.
  8. 2000 ж.