Генетика және халықтық педагогика
Тұқымқуалаушылық пен өзгергіштіктің негізгі заңдылықтары
Бұл материал генетиканың негізгі ұғымдары мен заңдылықтарын қайталауға арналған сайыс түріндегі тапсырмалар жинағы. Мақсат — ғалымдарды тану, генетикалық есептер шығару, негізгі заңдарды түсіндіру және білімді жүйелеу.
I сайыс: «Бұл кім?»
Төмендегі тұжырымдарға сәйкес ғалымның есімін анықтаңыз. Негізгі ұғым — генетиканың қалыптасуына үлес қосқан тұлғаларды тану.
Тұқымқуалаушылық заңдылықтарын зерттеудің ғылыми негізін қалады
Жауап: Г. Мендель
Тұқымқуалаушылықтың хромосомалық теориясын дамытты
Жауап: Томас Морган
Қойдың арқар–меринос қолтұқымын алды
Жауап: Абдулғазиз Ыбырайұлы Жандеркин
ДНҚ тұқымқуалаушылық материалы екенін дәлелдеді
Жауап: Джеймс Уотсон
Қазақстанда молекулалық биология мен гендік инженерия ғылымын дамытты
Жауап: Мұрат Әбенұлы Айтхожин (1939–1987)
ДНҚ-ның молекулалық құрылымының моделін жасады
Жауап: Фрэнсис Крик
Тұқым қуалайтын өзгергіштіктің ұқсас қатарлар заңын ашты
Жауап: Николай Иванович Вавилов
Дәнді және техникалық дақылдардың жоғары өнімді сорттарын шығарды
Жауап: Карим Мыңбаев
Қазақтың ақбас сиырын шығарған ғалым
Жауап: Бағрам Мұсаұлы Мусин
«Генетика» терминін алғаш ұсынған ағылшын биологі
Жауап: У. Бэтсон
II сайыс: «RAFT»
Топ басшылары рөлдік жазылым жасайды: «Егер де мен...» форматы арқылы өз тұлғасының ғылыми көзқарасын қысқа әрі нанымды жеткізеді.
I топ басшысы
Г. Мендель — «Егер де мен...»
II топ басшысы
Т. Морган — «Егер де мен...»
Нәтиже критерийлері
- Ғылыми дәлдік және терминдерді дұрыс қолдану
- Ойдың логикалық құрылымы
- Қысқа әрі әсерлі баяндау
III сайыс: «Генетикалық есептер»
Есептер моногибридті және дигибридті будандастыру, гендердің өзара әсері, жыныспен тіркес тұқымқуалау тақырыптарын бекітуге бағытталған.
1) Қызғалдақ түсі
Қызыл түс гені ақ түсті бақылайтын геннен басым. Күлтесі қызыл қызғалдақ пен күлтесі ақ қызғалдақты шағылыстырғанда алынатын ұрпақтың генотипі мен фенотипін көрсетіңіз.
2) Гендердің өзара әсері
Шағылыстыру үлгісіне сүйене отырып, гендердің өзара әсерінің қай типіне жататынын анықтаңыз. F2 ұрпағының генотиптерін жазыңыз және супрессор генін көрсетіңіз.
3) Шымшықтардың ұрпағы
Берілген сурет бойынша бірінші және екінші ұрпақ шымшықтарының генотипін анықтаңыз.
4) Гемофилияның тұқым қуалауы
Үлгіде адамда гемофилия ауруының тұқым қуалауы көрсетілген. Мұндай тұқым қуалау типін атаңыз. Егер анасы гемофилия гені бойынша гетерозиготалы, ал әкесі сау болса, ұрпақтары қандай болады? Үлгісін жазып, түсіндіріңіз.
IV сайыс: «Білім биржасы»
Негізгі заңдар мен ұғымдарды қысқа анықтамалар арқылы бекіту.
Мендельдің II заңы — ажырау заңы
I ұрпақтағы алынған гибридтерді өзара будандастырғанда, II ұрпақта белгілердің ажырауы байқалады.
Мендельдің III заңы — тәуелсіз тұқым қуалау
Бір-бірінен айқын екі жұп белгі бойынша ажыратылатын гомозиготалы дараларды будандастырғанда, II ұрпақта белгілер жұбының тәуелсіз тұқым қуалауы және ата-анасына ұқсамайтын жаңа үйлесімдердің түзілуі байқалады. Басқаша айтқанда, дигибридті будандастыру — бір-біріне байланыссыз екі моногибридті будандастырудың жиынтығы.
Харди–Вайнберг заңы
Популяциядағы генотип пен фенотиптің таралу жиілігін сипаттайтын заң.
Морган заңы (тіркесіп тұқым қуалау)
Бір хромосоманың бойында орналасқан және бірге тұқым қуалайтын гендер тобы тіркесу топтарын құрайды.
Комплементарлық
Екі немесе бірнеше аллельді емес доминантты гендердің бірін-бірі толықтыруы нәтижесінде жаңа белгінің пайда болуы.
Полимерия
Аллельді емес бірнеше геннің бір белгіге қосынды әсер етіп, оның көріну дәрежесін айқындауы.
Эпистаз
Бір геннің екінші геннің әсерін басып-жоюы.
Супрессор ген
Басқа геннің әсерін тежейтін (басатын) ген.
IV(a) тапсырма: Венн диаграммасы
Екі құбылыстың ұқсастығы мен айырмашылығын салыстырыңыз:
- Хромосомалық мутация
- Геномдық мутация
Назар аударатын тірек ұғымдар
V сайыс: «Футбол ойыны»
Шарты: топтар кезектесіп сұрақ қояды; дұрыс жауап — «гол».
I тайм: Генетика тарихының негізгі кезеңдері
- 1865 Г. Мендель тұқымқуалаушылық заңдарын ашты.
- 1900 Г. де Фриз, К. Корренс және Э. Чермак тұқым қуалау заңдарын қайта ашты.
- 1901 Адам қанының топтары анықталды.
- 1905 Э. Вильсон жынысты анықтаудың хромосомалық негізін сипаттады.
- 1906 У. Бэтсон «генетика» терминін ұсынды.
- 1908 К. Корренс пен Э. Бауэр цитоплазмалық тұқым қуалауды зерттеудің негізін қалады.
- 1908 Харди және Вайнберг популяциядағы генотип пен фенотип жиіліктерін сипаттайтын формуланы ұсынды.
- 1909 В. Иогансен «ген», «генотип», «фенотип» терминдерін енгізді.
- 1911 Т. Морган кроссинговер құбылысын ашты.
- 1920 Н. И. Вавилов тұқым қуалайтын өзгергіштіктегі ұқсас қатарлар заңын ашты.
- 1927 Г. Надсон мен С. Филиппов радиоактивті сәулелердің саңырауқұлақтарда мутация тудыратынын дәлелдеді.
- 1930 М. Родс цитоплазмалық аталық ұрықсыздық құбылысын сипаттады.
- 1933 Т. Морган жыныспен тіркесіп тұқым қуалау заңдылықтарын зерттеп, Нобель сыйлығына ие болды.
- 1944 О. Эври ДНҚ тұқымқуалаушылықтың материалдық негізі екенін дәлелдеді.
VI сайыс: Генетика және халықтық педагогика
Мақал-мәтелдердің жалғасын тауып, тұқымқуалаушылық туралы халық даналығымен байланысын көрсетіңіз.
Тектіден текті туар... сараланып.
Теріңді өзгерте алсаң да... тегіңді өзгерте алмайсың.
Аяғын көріп асын іш... анасын көріп, қызын ал.
Жеті атасын білген ер... жеті жұрттың қамын жер.
Жеті атасын білмеген... құлағы мен жағын жер.
Жұртыңды ауыстыра алсаң да... ұлтыңды ауыстыра алмайсың.
Салтыңды ауыстыра алсаң да... халқыңды ауыстыра алмайсың.
VII сайыс: Синквейн
Әр топ берілген ұғым бойынша 5 жолдан тұратын синквейн құрастырады.
I топ
Тақырып: Тұқымқуалаушылық
II топ
Тақырып: Өзгергіштік
Қысқа нұсқаулық
- 1-жол: тақырып (1 сөз)
- 2-жол: 2 сын есім
- 3-жол: 3 етістік
- 4-жол: 4 сөзден тұратын сөйлем
- 5-жол: қорытынды/синоним (1 сөз)
Қорытынды
Сайыстар жүйесі арқылы оқушылар генетиканың негізгі заңдарын қайталайды, ұғымдарды нақтылайды, есептер арқылы қолдану дағдысын дамытады және ғылым тарихындағы маңызды тұлғалар мен кезеңдерді жүйелейді.