Алты телпек
Сабақ тақырыбы
С. Торайғыровтың «Таныстыру» поэмасын талдау
Сабақ мақсаты
- Жеті модуль идеясын басшылыққа алып, сабақты меңгерту.
- Оқушыларды тарихқа шынайы көзбен қарауға үйрету.
- Жаңа әдіс-тәсілдер арқылы сөйлеу қабілетін дамытып, шығармашылыққа баулу.
Міндеті
Поэма кейіпкерлеріне мінездеме бере отырып, шығарманың құрылысы мен тарихи-әлеуметтік шындығына тоқталу.
Сабақ түрі
Аралас сабақ
Көрнекілігі
Слайд
Әдіс-тәсілдер
- РАФТ Рөл, аудитория, форма, тақырып арқылы ойды құрылымдау.
- Алты телпек Ойлау қырларын жүйелі түрде талдау.
Пәнаралық байланыс
Тарих
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру
- Оқушылармен амандасу.
- Сынып тазалығын тексеру.
- Оқушыларды түгендеу.
II. Жаңа сабақ — қызығушылықты ояту
Сұлтанмахмұт Торайғыров (1893–1920) — ақын, ағартушы. Ол Солтүстік Қазақстан облысының Уәлиханов ауданында дүниеге келген.
Торайғыровтың өмір жолы және дүниетанымының қалыптасуы
Ақынның анасы ол үш жасқа толғанда қайтыс болып, алты жасына дейін әжесінің тәрбиесінде өседі. Кейін әкесі екі ұлымен Баянауылға көшіп, Торайғыр кентіне жақын жерге қоныстанады.
Торайғыров алғашқы сауатын әкесінен ескіше ашып, 13 жасынан Мұқан, Әбдірахман, Тортай молдалардан дәріс алады. Мұқан молданың шығыстық сюжеттерге негізделген жыр дәстүрі жас ақынның қалыптасуына ықпал еткенімен, 1908 жылы Әбдірахман молданың қаталдығы және өлең шығарғаны үшін жазалауы оның дін мен молдалар туралы сыншыл көзқарасының орнығуына әсер етеді.
1911 жылы жаңаша оқыған Нұралы ұстазының көмегімен қазақ және татар тілдеріндегі әдеби кітаптармен, газет-журналдармен танысады. 1912 жылы Троицкідегі Ахун Рахманқұли медресесіне түседі, бірақ өкпе ауруына байланысты бір жылдай оқудан кейін оқуын тоқтатады. Осыдан кейін ол орысша білім іздеп, қала маңындағы ауылда жаз бойы бала оқытады.
Поэма жанрына қосқан жаңалығы
Торайғыров поэма жанрын жаңа арнада дамытты. Сюжетсіз поэмаларында өмірдің сан алуан мәселесін кең қамтып, өз ойын бүкпесіз, өткір әрі ашық түрде насихаттауға ұмтылды.
«Таныстыру» поэмасының идеясы мен құрылымы
Жазылу тарихы
Ақын 1918 жылдың қысында Абай елінде болып, «Таныстыру» поэмасын жазады. Шығарма Ақпан төңкерісінен кейінгі аумалы-төкпелі кезеңде елді «сара, даңғыл жолға бастайтын азаматтар кімдер?» деген сауалға жауап іздеуден туады.
Композициялық ерекшелігі
Поэма қара қазақ пен оқыған зиялы қазақ арасындағы диалогке құрылады. Бұл тәсіл шығармадағы әлеуметтік ойды айқын етіп, тарихи таңдау сәтін тереңдетеді.
Диалог өзегі: халық сұрағы және зиялы жауабы
Туғанда құдай иіп мұндай заман,
Сұрайтын бір сөзім бар сенен, балам.
Тап біздің осы Семей облысының,
Көшбасшы адамдарын айтшы маған.
Біз-дағы жоспарлайық өзімізше,
Десе де түк білмейтін қазақ надан.
Бұл сұрақ — ел болашағын ойлаған әр адамның тарихи өтпелі кезеңде қоятын сауалы.
Ешкімнің Әлиханға бар ма сөзі,
Демейді қандай қазақ оны оң көзі.
Семей тұрсын, жеті облыс бар қазақтан,
Талассыз жеке-дара тұр ғой өзі.
Елі үшін құрбандыққа жанын берген,
Бит, бүрге, қандалаға қанын берген.
Ұрыдай сасық ауа, темірлі үйде,
Зарығып алаш үшін бейнет көрген.
Диалог арқылы ақын халыққа жол сілтер тұлғалардың бейнесін асқақ әрі нақты тарихи мазмұнда береді.
Тұлғалар галереясы және негізгі ой
Поэмада ақын Алаш қозғалысы өкілдерін елге танытуды мақсат етеді. Әлихан Бөкейханов, Ахмет Байтұрсынов, Міржақып Дулатов сынды қайраткерлерді атап, олардың ел мүддесі жолындағы еңбегін саралайды.
Ақынның бағалауы: «бірі — күн, бірі — шолпан, бірі — ай» — ұлтқа бағыт-бағдар берер рухани шамшырақ бейнесін күшейтеді.
Сонымен бірге Абай мен Шәкәрім тұлғаларын ерекше атап көрсетіп, олардың ұлттық сананы оятудағы, ой мен сөз мәдениетін орнықтырудағы орнын айқындайды.
Талдау құралы: «Алты телпек» әдісі
Ақ телпек
Факт, тарихи шындық.
Сары телпек
Сәттілік, жағымды қырлар, үміт ұялататын тұстар.
Қара телпек
Сәтсіздік, қауіп, күмән, сын.
Көк телпек
Талдау: Неге? Не үшін? Қалай?
Қызыл телпек
Сезім, эмоция, интуиция.
Жасыл телпек
Шығармашылық: жаңа идея, тосын ой, балама ұсыныс.
Шығармашылық тапсырма: РАФТ
R — Рөл
Оқушы
A — Аудитория
Сынып (класс)
F — Форма
Өлең, эссе немесе сурет
T — Тақырып
Поэманың идеясы мен тұлғалар әлемі
Үй тапсырмасы
«Таныстыру» поэмасындағы кейіпкерлерге мінездеме беріп, олардың поэмадағы қызметін дәлелдермен талдаңыз.