Бүгінгі оқушы - ертеңгі маман
Кіріспе
Орыстың көрнекті педагогы В. Сухомлинский: «Мектеп — ең алдымен кітап», — деген. Бұл — өте терең ой. Егер оқушы тек мұғалімнің сөзімен шектеліп, оқулықтағы мәліметпен ғана қанағаттанса, оның танымы кеңейіп, ойы қанаттана қоймайды. Ол тар аядағы түсініктің шеңберінде қалып қояды. Ал сол шеңберді кеңейтетін ең сенімді жол — кітап.
Кітап — «жансыз мұғалім». Ол адамды білім нәрімен сусындандырады, ойлауға үйретеді, сезімді тәрбиелейді.
Ел тарихын оқытуда сыныптан тыс оқу мен қосымша көркем тарихи әдебиетті сабақта пайдалану оқушылардың білімін жүйелеуге, тарихи ұғымдарды орнықтыруға ықпал етеді. Сонымен бірге олардың ақыл-ойын, танымын және эмоциялық қабылдауын дамытуға мүмкіндік береді.
Әлемдік деңгейдегі ірі құбылыс, ғұлама жазушы Мұхтар Әуезов қазақ халқының рухани байлығын бүкіл дүние жүзіне танытты. Ол саналы ғұмырын қазақ әдебиеті мен мәдениетіне, тарихы мен ұлттық өнеріне арнады. Әуезов әдебиеттің барлық саласында қажырлы еңбек етті: публицистика, драматургия, проза, көркем аударма — оның мол мұрасының бір бөлігі ғана. Ал ғылыми еңбектері фольклортану мен әдебиеттану сияқты іргелі салаларды қамтиды.
Бүгінгі оқушы — ертеңгі маман. Сондықтан оқушы бойында жоғары идеялық ұстанымды, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру және оларды өмірге, еңбекке даярлау үшін сабақтың мүмкіндігін барынша толық пайдалану қажет. Жас ұрпақты заман талабына сай тәрбиелі етіп даярлау — аса маңызды міндет.
Әл-Фараби ескерткендей, тәрбиесіз білім адамзат жинаған құндылықтарға зиянын тигізуі мүмкін. Демек, білім мазмұны ғана емес, оны жеткізу тәсілі мен тәрбиелік бағыты да шешуші рөл атқарады.
Сыныпта сапалы білім берудің міндеттерін әр мұғалім өз тәжірибесіне сүйене отырып, шығармашылық жолмен шешетіні белгілі. Алайда қазіргі оқулықтарда кейде оқушының тапсырманы қабылдау деңгейі толық ескеріле бермейді. Сондықтан тарихи фактілерге негізделген ғылыми және көркем әдебиетті міндетті түрде пайдалану тарихи оқиғаның шынайы бейнесін ашуға көмектеседі.
Бұл зерттеу жұмысында Мұхтар Әуезовтің шығармаларын тарих сабағында қосымша материал ретінде қолданудың әдістері мен ерекшеліктері талданады.
Негізгі бөлім
1) М. Әуезов шығармаларында Қазақстан тарихының бейнеленуі
Мұхтар Әуезов — қазақ халқының ғасырға жуық рухани өмірінің шежіресін жазған, ұлт келбетін бар шындығымен айшықтай алған ірі тұлға. Ол XX ғасырдағы ең көрнекті туындылардың бірін жасаған кемел суреткер ғана емес, талғампаз зерттеуші де болды.
Әуезовтің ұлт-азаттық тақырыпқа бет бұруы да терең танымдық ізденістердің нәтижесі. Жазушы ұлт-азаттық идеяның сарындарын көркем шығармада ауыз әдебиетіндегі эпос, тарихи жырлар, нақты тарихи оқиғалар мен азаттық қозғалыстар шындығынан желі тарта отырып өрбітті. Өз дәуірінің шындығын жеткізу үшін ол өткен заманның елдік болмысы мен ой-өрісін қазіргімен сабақтастырып, тарихи оқиғаларды шығармасының өзегіне айналдырды.
Қатерге толы кезеңді терең сезіне отырып, Әуезов тарихи тақырыптағы «Хан Кене», «Қилы заман» сияқты шығармаларды, сондай-ақ «Әдебиет тарихы» зерттеу еңбегін жазды. Бұлар — «Абай жолы» эпопеясына дейінгі жас Мұхтардың азаттық идеясын көтерген маңызды туындылары.
Мұхтар Әуезов «Абай жолы» романы арқылы бүкіл әлемге, тіпті өз отандастарына да қазақ деген халықтың кім екенін терең танытты. Ол қазақ халқының ұлылығын, тарихи дамуын, түбірлі кезеңдерін, күнделікті тұрмыс-тіршілігін, салт-санасы мен әдет-ғұрпын кең панорамада көрсетті. Сонымен қатар жас ұрпаққа әр дәстүрдің мән-мағынасын ашып, оны түсінуге жол салды.
Ал «Қараш-қараш оқиғасы» мен «Қорғансыздың күні» әңгімелері қазақ қоғамындағы әлеуметтік теңсіздікті, ескі мен жаңа арасындағы қайшылықты шынайы суреттейді.
2) Қазақстан тарихы сабағында М. Әуезов шығармаларын пайдалану
Тарих сабағында Әуезов шығармаларын қолдану оқиғаны тек дерек ретінде емес, дәуірдің тынысын сезінетін тірі тарихи бейне ретінде қабылдауға көмектеседі. Көркем мәтін оқушының елестету қабілетін күшейтіп, себеп-салдар байланысын түсіндіруді жеңілдетеді.
- Талдау: кейіпкер әрекеті арқылы дәуір құндылықтарын, қоғамдық қатынастарды ажырату.
- Салыстыру: көркем баяндауды оқулықтағы дерекпен және құжаттық материалмен қатар қарастыру.
- Пікірталас: әлеуметтік әділет, дәстүр мен жаңару, билік пен жауапкершілік сияқты ұғымдарды тереңдету.
Қорытынды
Мұхтар Әуезов шығармаларын тарих сабағында жүйелі қолдану — оқушының тарихи санасын қалыптастыратын тиімді құрал. Ол білімді нақты дерекпен толықтырып қана қоймай, оқушының рухани-адамгершілік ұстанымын нығайтады, ұлттық болмысты терең түсінуге мүмкіндік береді.
Тарихты оқытуда көркем мәтін — дерек пен сезімді, ой мен құндылықты сабақтастыратын маңызды көпір.