Ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем

Сабақ туралы мәлімет

Тақырып

Қолданылатын технология

СТО (сыни тұрғыдан ойлау) элементтері

Сабақтың түрі

Жаңа материалды түсіндіру

Әдіс-тәсілдер

Түсіндіру
Талдау-жинақтау
Сұрақ-жауап
Оқулықпен жұмыс

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Салалас құрмалас сөйлем және оның түрлері туралы түсіндіру. Ыңғайлас салаластың жалғаулықты және жалғаулықсыз түрлерінің жасалу жолдарын меңгерту.

Дамытушылық

Оқушылардың зейінін, ынтасын, қабілеттерін, ой-өрісін дамыту, ББД қалыптастыру.

Тәрбиелік

Мәдениетті сөйлеуге, тазалыққа, ұқыптылыққа, сауаттылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

Оқушыларды түгендеу
Сабақтың тақырыбы мен мақсатын хабарлау

2) Үй тапсырмасын тексеру

Негізгі сұрақтар

Салалас құрмаластың жасалу жолдары қандай?
Салалас құрмалас жасайтын шылаулар қайсы?

Тексеру

Берілген тапсырмаларды тексеру, қателерді талдау.

3) Жаңа сабақ

Салалас құрмалас сөйлем құрамындағы жай сөйлемдер бір-бірімен әртүрлі мағыналық қатынаста болады. Соған сәйкес салаластың 6 түрі бар.

Үлгілер

Ыңғайлас салалас: Шахаң сыңғырлаған әдемі даусымен Мақпал қараны бастады, өзгеміз еріксіз қосылып кеттік.
Себеп-салдар салалас: Көктемде жаңбыр қалың жауды, сондықтан көк қаулап өсті.
Қарсылықты салалас: Тәңірберген бірер рет тіл қатып еді, бірақ Еламан үндемеді.

Қалған түрлері

Талғаулы салалас: Көргендерін өзі айтар, я болмаса қызымнан сұрармын.
Кезектес салалас: Біресе жаңбыр себелейді, біресе қар ұшқындайды.
Түсіндірмелі салалас: Өмірдің өз заңы бар: қуаныш пен қайғы үнемі алмасып жатады.

Ыңғайлас салалас: анықтама

Құрамындағы жай сөйлемдерінің бірінде айтылған ой екіншісіндегі оймен мезгілдес, бағыттас, ыңғайлас мәнде байланысса, оны ыңғайлас салалас дейміз.

Ыңғайластық мәннің жалғаулық шылаулар арқылы берілуіне қарай ыңғайлас салалас жалғаулықты және жалғаулықсыз болып екіге бөлінеді.

1) Жалғаулықсыз ыңғайлас салалас

А) Бір мезгілде қатар болған (не болатын) істі білдіреді

Баяндауыштары көбінесе бір шақта тұрады.

Мысал: Шай ішілді, тамақ желінді.

Ә) Бірінен соң бірі болатын (не болған) істі білдіреді

Мысал: Тұмарбай ағамыз қонаққа шақырған еді, Гаухар екеуміз соған бардық.

2) Жалғаулықты ыңғайлас салалас

және, да, де, әрі жалғаулықтары арқылы жасалады.

Мысал: Дарын домбыраны қағып-қағып жіберді де, Әлмеш Бозторғайды бастап кетті.

Мысал: Енді әрі ағаштар да шірімейді, әрі біраз жер үнемделеді.

Мысал: Асқар онша әнші жігіт емес еді және оның дауысы да қоңыраулы болмайтын.

Мысал: Көмірдей қара мұртын ширатып қойыпты әрі жаңа шығып келе жатқан шоқша сақалы бар.

Ескерту

Және шылауы қайталанбай қолданылса, әдетте үтір қойылмайды.
Және мен әрі қайталанбай қолданылғанда да үтір қойылмайды.
да/де/та/те және әрі жалғаулықтары қайталанғанда, сөйлем бөліктерінің арасына үтір қойылады.

Жаттығу жұмыстары

97-жаттығу

Ауызша орындау.

98-жаттығу

Сөйлемдерді сөйлем мүшелеріне талдаңдар.
Қайсысы жай, қайсысы құрмалас сөйлем екенін ажыратыңдар.
Тыныс белгілерінің қойылу себебін анықтаңдар.
Жалғаулықты шылаулардың қайсысы жай сөйлемдерді, қайсысы бірыңғай мүшелерді байланыстырып тұрғанын табыңдар.

Мысал: Дала да, егін де, тоғай да — бәрі де сап-сары.

Түсіндірме: да/де шылаулары бірыңғай мүшелерді байланыстырып тұр. Үтір бірыңғай бастауыштарға қойылған, сызықша жалпылауыш сөзге байланысты қойылған.

Мысал: Кабинетке Нұржамал мен Баймұрат кірді де, ендігі назар соларға ауды.

Түсіндірме: де шылауы ыңғайлас салалас құрмаластағы жай сөйлемдерді байланыстырып тұр. Үтір екі жай сөйлемнің арасына қойылған.

100-жаттығу

Көп нүктенің орнына өз ойларыңнан жай сөйлемдер қойып, ыңғайлас салалас құрмалас сөйлем құраңдар.

Үлгі: Ел орынға отырған кез еді, күздің қара суығы да басталып кетті.

Бекіту және қорытындылау

Карточкамен жұмыс

Әр топтан бір оқушы шығып, берілген сөздерден сөйлем құрап, тақтаға жазады немесе дауыстап оқиды.

Берілетін сөздер (үлгілер)

Бір, салынып, үй, жатыр, бір, үй, жатыр, бұзылып.
Жігіт, алдымен, кетті; қыз, соңынан, кетті.
Келісілген: Бәкең де жетті, ар жағынан Шалабай да келді (Бөженейді ертіп).
Жұмысы олардың ауыр, күндері де демалатын аз және уақыт тапшы.

Тексерілетін дағдылар

Сөйлемді дұрыс құрау және сауатты жазу
Ыңғайлас салаласты тану
Тыныс белгілерін дұрыс қою

Қорытынды сұрақтар

Салалас құрмалас сөйлемнің түрлері қандай?
Ыңғайлас салалас дегеніміз не?
Ыңғайлас салаластың жасалу жолдары қандай?
Ыңғайлас салаластың бірыңғай мүшелерден айырмашылығы неде?
Тыныс белгілері қалай қойылады?