XIV – XV ғасырларда қалалар
Қалалық жанжалдар және билік үшін күрес (XIV–XV ғасырлар)
XIV–XV ғасырларда қалаларда әлеуметтік жанжалдар күшейіп, патрициаттық аристократия мен цехтар арасындағы күрес барған сайын шиеленісті. Көптеген қалаларда бұл тартыстың нәтижесінде цехтар билікті қолға алды. Алайда бұл өзгеріс қала ішіндегі қайшылықтарды біржола тоқтатпады: цехтардың ерекше жеңілдіктерге ие топқа айналуы қала халқының демократиялық топтарымен арадағы ішкі жанжалдарды одан әрі өршітті.
Қалалар өз мүддесін қорғау үшін князьдермен, рыцарьлармен, әсіресе Оңтүстік-Батыс Германиядағы рыцарьлармен күресуге мәжбүр болды. Императордың тікелей вассалдары саналатын рыцарьлар императорлық билік әлсіреген сайын дербестеніп, орталық бақылаудан тыс қалды. Соғыстарда жалдамалы әскердің рөлі артқан кезде олардың дәстүрлі әскери маңызы төмендеді.
Рыцарьлардың күйреуі және тонаушылықтың күшеюі
Кірісі азайған рыцарьлар өз иеліктеріндегі шаруаларға қысымды күшейтіп, міндеткерліктерін арттыру арқылы табысын көбейтуге тырысты. Дегенмен осы кезеңде рыцарьлардың едәуір бөлігі ұсақ қанаушыларға, тіпті қарақшы-тонаушыларға айнала бастады.
Олар феодалдық өзара бақталастықтарды пайда көзіне айналдырып, бүгін бір князьге, ертең екіншісіне жалданды. Кейбірі үлкен жолдар бойында тонаушылық пен кісі өлтіруден де тайынбады.
Әлсіреген императорлық өкімет қалаларды князьдердің зорлық-зомбылығынан және рыцарьлардың талан-таражынан қорғауға, сондай-ақ неміс көпестерінің сыртқы саудадағы мүдделерін қамтамасыз етуге қауқарсыз болды.
Қалалардың одақтарға бірігуі және Ганза одағы
Осындай жағдайда қалалар Германияның ішіндегі де, сыртындағы да мүдделерін қорғауды өз міндетіне алуға мәжбүр болды. Осы мақсатпен олар Германияның әр бөлігінде одақтарға біріге бастады. Сол одақтардың ең ірілерінің бірі — Солтүстік Германиялық Ганза одағы.
Ганзаның нақты қашан құрылғанын дәл көрсету қиын: оның тарихы жекелеген қалалар немесе қалалар топтары арасындағы келісімдерден басталып, біртіндеп кеңейген үрдіс ретінде қалыптасты. XIV ғасырдың орта шеніне қарай Ганза Солтүстік және Балтық теңіздері жағалауындағы солтүстік герман қалаларының көбін қамтып, Еуропаның солтүстік жағалауларындағы өзен жолдары арқылы сауда жүргізген бірқатар қалаларды да біріктірді.
Ганзаның өзегі және сауда кеңістігі
Штральзунд, Росток, Висмар, Любек, Гамбург және Бремен Ганза одағының негізгі өзегіне айналды. Солтүстік сауда жолдарының торабында тұрған бұл қалалар Ресей мен Скандинавия елдерімен, сондай-ақ Англия және Нидерландымен жүргізілетін делдалдық сауданы өз қолына шоғырландыруға ұмтылды.
Шетелдік сауда конторлары
Осы мақсатпен Ганза Новгородта, Каунаста, Бергенде, Стокгольмде, Брюггеде, Лондонда және басқа қалаларда шетелдік сауда конторларын ашты. Бұл конторлар сауда байланыстарын тұрақтандырып, ганзалық көпестердің құқықтары мен артықшылықтарын қорғаудың құралын атқарды.
Сауда айырбасы: не сатылды, не алынды?
Шығыс пен Солтүстіктен келген тауарлар
- Азық-түлік өнімдері, астық
- Аң терілері, орман шаруашылығы өнімдері
- Балық, бал, балауыз
- Темір және басқа шикізат түрлері
Батыстың қолөнер тауарлары және импорт
- Шұға, металл бұйымдары
- Шарап және өңделген өнімдер
- Италия мен Оңтүстік Франциядан келетін тауарлар
- Жерорта теңізінің шығыс жағалауынан сән-салтанат заттары мен дәмдеуіштер
Ганза: саяси ықпал және шектеулер
Германиядағы саяси бытыраңқылық жағдайында Ганза одағы дербес саяси күш ретінде әрекет етті. XIV ғасырдың екінші жартысынан бастап Ганзаға кіретін қалалар уәкілдерінің жүйелі съездері өткізіліп тұрды. Қабылданған шешімдерді одақ мүшелері орындауға міндетті болды.
Ганза XIV ғасырда тіпті дербес сыртқы саясат та жүргізді: соғыс жүргізу үшін бір мемлекеттермен одақтасып, екінші мемлекеттерге қарсы шықты. 1367 жылы Ганза Швециямен және Мекленбург герцогімен одақтасып Данияға қарсы соғысты. Соғыстың нәтижесінде 1370 жылғы Штральзунд бітімі бойынша Ганза Скандинав түбегінің оңтүстігіндегі бірқатар қамалдарды иемденіп, Данияның ішкі саясатына ықпал ету мүмкіндігіне ие болды.
Дегенмен Ганза өз қуатына қарамастан Германияны экономикалық та, саяси тұрғыдан да орталықтандырудың қозғаушы күші бола алмады. Одаққа кірген әр қала өз ісін дербес жүргізді: ортақ басқару аппараты да, ортақ қазына да, ортақ флот та қалыптаспады. Көп жағдайда Ганзаның мақсаты — сауда аймақтарында мүшелері үшін бірлесіп әрекет ету арқылы ерекше жеңілдіктерге қол жеткізу болды.
Сонымен қатар Ганза қалаларында бірлескен қимылдар арқылы цехтардың билікті толық басып алуына тосқауыл қойып, қалалардағы радикалды оппозицияны тежеуге ұмтылды.
Батыс және Оңтүстік-Батыс Германия қалаларының одақтары
XIV ғасырдың ортасында Батыс және Оңтүстік-Батыс Германия қалалары да одақтарға бірігуге кірісті. XIV ғасырдың 70-жылдарында Швабия қалаларының одағы мен рейндік қалалардың одағы құрылып, 1381 жылы олар бас қосып бірікті.
Қалаларға қарсы, князьдердің қолдауынсыз емес, рыцарьлар одақтары да күреске шықты. Бұл қақтығыс князьдерге тиімді болды, өйткені ол екі жақты да әлсіретті. Швабия және рейндік қалалар одақтары әуелгіде рыцарьлардың шабуылына ойдағыдай тойтарыс беріп, рыцарьлық анархияны тежеуді көздеді.
Алайда рыцарьларды жақтап шыққан князьдердің араласуы ақырында шешуші рөл атқарды: 1388 жылы қалалардың біріккен одағы жеңіліске ұшырады.
Қорытынды байлам
XIV–XV ғасырлардағы қалалық қақтығыстар, рыцарьлардың дағдарысы және императорлық биліктің әлсіреуі қалаларды ұжымдық қорғаныс пен сауда мүддесін қорғаудың жаңа тетіктерін іздеуге мәжбүр етті. Ганза секілді одақтар Еуропалық сауда кеңістігінде зор ықпалға ие болғанымен, Германияның саяси бірлігін қалыптастыратын орталық күшке айнала алмады.