Тілдер мерекесі
Сабақ туралы жалпы мәлімет
Бұл сабақ «Атамекен» тақырыбы арқылы оқушылардың туған жерге деген көзқарасын тереңдетіп, тілдік дағдыларын жүйелі түрде дамытуға бағытталған.
Сабақтың тақырыбы
Атамекен
Сабақтың мақсаты
- Білімдік: «Атамекен», «ел», «туған жер» ұғымдарының мәнін түсіндіру; сөздердің орын тәртібі туралы түсінік қалыптастыру.
- Дамытушылық: оқушылардың таным көкжиегін кеңейту, тілін дамыту; ойды ауызша және жазбаша сауатты жеткізуге дағдыландыру.
- Тәрбиелік: ұлттық идеяны нығайту; туған тіліне, еліне, туған жеріне сүйіспеншілігін арттыру.
Сабақтың сипаттамасы
- Түрі
- Кіріктірілген сабақ (интеграцияланған)
- Типі
- Жаңа тақырыпты меңгерту
- Әдісі
- Әңгіме-сұхбат, түсіндіру, көрнекі және техникалық құралдарды қолдану
- Көрнекілік
- Атамекен, туған жер туралы нақыл сөздер, слайд
- Пәнаралық байланыс
- Музыка, әдебиет
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Сәлемдесу, оқушыларды түгендеу.
- Назарларын сабаққа аудару.
Сабақтың эпиграфы
«Қайда жүрсең атамекен,
Көкейіңде жатады екен…»
Талқылау сұрақтары: эпиграф не туралы? «Атамекен», «туған жер» дегенді қалай түсінеміз? Еліміз қандай?
Үй тапсырмасы ретінде оқушылар атамекен туралы мақал-мәтел, өлең немесе нақыл сөздер жаттап келеді және сыныпта бөліседі.
Негізгі ұғым: «Атамекен»
Атамекен — адамның туып-өскен жері, ата жұрты. Бұл ұғымға белгілі бір халықтың табиғи байлығы, халқы, қоғамдық және мемлекеттік құрылысы, тілі, мәдениеті, тұрмыс-салты, әдет-ғұрпы сіңеді. Тар мағынада — адамның туған ауылы; ауыспалы мағынада — адамның қалыптасып, өнер мен мәдениетке сусындаған мекені.
Бүгінгі сабақтың лексикалық тақырыбы — «Атамекен», ал грамматикалық тақырыбы — «Сөздердің орын тәртібі».
Кіріктірілген бөлім: музыкамен байланыс
Сабақ қазақ тілі пәні бірлестігінің онкүндігі аясында өткізіледі. Осыған орай кіріспе бөлімі «Атамекен» әні арқылы басталып, музыка пәнімен байланыс орнатылады.
Музыка пәні мұғалімінің түсіндіруі: туған жер тақырыбы әр халықтың әдебиетінде кең тараған. Қазақ әдебиеті мен өнерінде де бұл тақырыпты жырламаған ақын, ән арнамаған сазгер аз. Солардың бірегейі — Қадыр Мырзалиевтің сөзіне жазылған Ескендір Хасанғалиевтің «Атамекен» әні.
Тыңдау соңындағы талқылау: ән қандай әсер қалдырды? Неліктен бұл әнді селқос тыңдау қиын? Ойлар мен сезімдерді дәл, мәдениетті түрде жеткізу.
II. Жаңа сабақ
1) Сөздікпен жұмыс (синонимдер)
Оқушылар төмендегі сөздердің синонимдерін дәптеріне жазып, сол сөздермен бірнеше сөйлем құрастырады.
| Сөз | Синонимдер | Аудармасы |
|---|---|---|
| Атамекен | туған жер, ел, жұрт | Родина |
| Батыр | ер, қаһарман, өжет | герой |
| Парасатты | ақылды, байсалды, көреген, ұстамды | интеллигентный |
| Отаршылдық | бодандық, құлдық, тәуелділік | колониализм |
| Тәуелсіз | азат, еркін | независимый |
2) Мәтінмен жұмыс
- Мәтінді мәнерлеп оқыту.
- Мәтін бойынша сұрақтар құрастыру және жауап беру.
3) Грамматика: сөйлем мүшелері және сөздердің орын тәртібі
Сөйлем мүшелері
Сөйлем құрауға қатысқан сөздер сөйлем мүшелері деп аталады. Сөйлем мүшелері тұрлаулы және тұрлаусыз болып бөлінеді.
Тұрлаулы мүшелер
Бастауыш, баяндауыш.
Тұрлаусыз мүшелер
Толықтауыш, пысықтауыш, анықтауыш.
| Мүше | Сұрақтары | Қысқа түсіндірме |
|---|---|---|
| Бастауыш | Кім? Не? Кімдер? Нелер? Несі? | Іс-әрекеттің иесін білдіреді. |
| Баяндауыш | Не істеді? Қайтті? | Іс-әрекет, күйді білдіреді. |
| Толықтауыш | Атау, ілік септігінен басқа септік сұрақтары | Іс-әрекеттің объектісін білдіреді. |
| Анықтауыш | Қандай? Кімнің? Ненің? | Заттың, құбылыстың белгісін білдіреді. |
| Пысықтауыш | Қалай? Қашан? Қайда? | Іс-әрекеттің мекенін, мезгілін, амалын білдіреді. |
Сөйлемдегі сөздердің орын тәртібі
Сөйлемде сөздер өзара грамматикалық байланыста қолданылады. Осы байланыс сөйлемдегі сөздердің белгілі бір орын тәртібін қалыптастырады.
Әдеттегі орын тәртібі (негізгі қағидалар)
- Көмекші етістік көбіне сөйлемнің соңында тұрады: Балалар ойнап жатыр.
- Көмекші сөздер өзіне қатысты сөзден кейін орналасады: Үйдің алды жүзіммен жабылған екен.
- Баяндауыш сөйлемнің соңына жақын келуі жиі кездеседі (қазақ тілінің қалыпты үлгісі).
- Бастауыш көбіне сөйлем басында тұрады.
- Анықтауыш анықтайтын сөзінің алдында тұрады.
- Пысықтауыш өзі қатысты мүшеден бұрын орналасады.
Ескерту: орын тәртібі контекстке, стильге және ой екпініне байланысты өзгеруі мүмкін.
Инверсия (орын тәртібінің әдейі өзгеруі)
Кейде белгілі бір сөзге назар аударту, эмоциялық реңк беру үшін сөздердің қалыпты орын тәртібі бұзылады. Мұндай құбылыс инверсия деп аталады.
Тыңда, дала, Жамбылды!
Қалыпты түрі: Дала, Жамбылды тыңда.
Тарт қолыңды Вьетнамнан!
Қалыпты түрі: Қолыңды Вьетнамнан тарт.
4) Тапсырмалар
3-тапсырма
Сөйлемдерді көшіріп жазып, сөйлем мүшелеріне талдаңдар және сөздердің орын тәртібін атап көрсетіңдер (морфологиялық талдау жасаңыздар).
- Асан қайғы Жәнібек ханның тұсында өмір сүрген.
- Асан аты ел аузында аңыз, ертегі болып айтылады.
- Асан қайғы желмаяға мініп, қой үстіне бозторғай жұмыртқалайтын қоныс іздейді.
- Асан қайғы жүрген жерінде жақсы қонысқа да, жаман қонысқа да баға беріп отырады.
Талқылау: Асан қайғы кім? Ол нені аңсады? Арманы мен мақсаты орындалды ма?
Қорытынды ой: еліміз егемендік алды, мемлекеттік рәміздер бекітілді, Ата заң қабылданды, қазақ тілінің мәртебесі көтерілді. 22 қыркүйек — Тілдер мерекесі. Сабақ осы мерекелік мазмұнмен сабақтастырылады.
III. Бекіту: «Шын–жалған» ойыны
Ойын шарты: берілген сөйлемдердің дұрыс-бұрыстығын анықтап, қате болса түзетіп айту.
| № | Пікір |
|---|---|
| 1 | «Атамекен» әнінің әуенін Е. Хасанғалиев жазған. |
| 2 | Оның 200-ден аса туындысы бар. |
| 3 | Қадыр Мырзалиев «Атамекен» әнінің сөзін жазбаған. |
| 4 | Баяндауыш сөйлемнің басында тұрады. |
| 5 | Толықтауыш өзі толықтайтын мүшеден кейін тұрады. |
| 6 | Орыс тілінде баяндауыш тек қана сөйлемнің соңында болады. |
| 7 | Көмекші сөздер өзіне қатысты сөздің алдында тұрады. |
| 8 | Пысықтауыш өзі пысықтайтын мүшеден бұрын орналасады. |
IV. Сергіту сәті
«Бір-бірімізге арнау»: сыныптастарға жылы лебіз, тілек айту арқылы жағымды психологиялық орта қалыптастыру.
V. Үй тапсырмасы
«Атамекенімізді жаудан қорғаған қазақ хандары мен батырлары туралы тарихи деректер жинау» — зерттеу жұмысы.
- Кемінде 2 дереккөз пайдалану (кітап, мақала, энциклопедия, сенімді сайт).
- Нақты есімдер, оқиғалар, уақыт пен орын атауларын көрсету.
- Қысқа қорытынды пікір жазу.
VI. Бағалау
- Сабақтағы белсенділік және сұрақ-жауапқа қатысу.
- Сөздікпен жұмыс және сөйлем құрау сапасы.
- Грамматикалық талдау дәлдігі.
- Топтық/жеке тапсырмаларды орындау нәтижесі.