Қыстырма сөздің мағыналары
Сабақтың мазмұны
Бұл материал жаңа сабақты меңгертуге арналған және оқшау сөздер тақырыбын жүйелі түрде түсіндіреді: қаратпа сөз, қыстырма сөз, одағай.
Сабақтың түрі
Жаңа сабақты меңгерту.
Әдістері
- Баяндау
- Сұрақ-жауап
- Жаттығу жұмыстары
- Тест
- Сатылай кешенді талдау
Көрнекілігі
- Интерактивті тақта
- Слайд
- Кеспе қағаздар
- Тірек сызба
- Суреттер
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Оқушыларға оқшау сөздердің түрлері туралы жан-жақты мағлұмат беру: қаратпа, қыстырма, одағай сөздер. Жай сөйлемдерге оқшау сөздерді орынды қосып қолдануға үйрету, сөйлемдегі сөздерді сатылай кешенді технология арқылы талдай білуге машықтандыру.
Дамытушылық
Оқшау сөздер туралы түсініктерін тереңдете отырып, оқушылардың ой-өрісін кеңейту, тіл байлығын арттыру.
Тәрбиелік
Ұқыптылыққа, таза әрі сауатты жазуға, топпен жұмыс істеуге, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу және шығармашылық қабілетін шыңдауға баулу.
Оқшау сөздердің түрлері
Қаратпа сөз
Қаратпа сөз — сөйлеушінің біреуді өзіне қарату, назарын аударту мақсатында айтылатын сөз.
Қаратпа сөз болатын тұлғалар
- Адамның аты-жөні, кім? сұрағына жауап беретін зат есімдер.
- Еркелету, реттік мәнді атаулар: шырағым, қалқатай, ботақан, сәулежан, т.б.
- Не? сұрағына жауап беретін атаулар және дерексіз ұғымдар: ел, жер, дала, Отан, өлең, сезім, көңіл, ой, т.б.
Тыныс белгілері
Сөйлем басында
Қаратпа сөзден кейін үтір немесе леп белгісі қойылады.
- Туған елім, жасай бер, жаса!
- Айман! Бері кел.
Сөйлем ортасында / соңында
Сөйлем ортасында келсе — екі жағынан, соңында тұрса — алдынан үтір қойылады.
- Айт, балам, өзің үшін күрес.
- Ауылдың шетіне кеп қалдық па, жігіттер?
Қатар келгенде
Одағай, қаратпа, қыстырма сөздер қатар келсе, аралары үтірмен бөлінеді.
Қыстырма сөз
Қыстырма сөз — сөйлемдегі ойға, айтылу мәніне жазушының немесе сөйлеушінің көзқарасын білдіретін оқшау сөз.
Мағыналық топтары
-
Айтылу амалын, тәсілін білдіреді
қысқасы, былай айтқанда, демек, ендеше, т.б.
-
Ойлардың өзара қатынасын білдіреді
біріншіден, ақырында, соңында, мысалы, т.б.
-
Пікір тұрғысынан қарауды білдіреді
сіздіңше, біздіңше, меніңше, мен білсем, оның айтуынша, т.б.
Қосымша мәндері
-
Көңіл-күй, сезім
амал қанша, несін айтасың, т.б.
-
Жорамал, болжам
әрине, әлбетте, рас, сірә, мүмкін, шамасы, расында, т.б.
Одағай
Одағай — сөйлемде айтылған ойға қатысты түрлі көңіл-күйді, сезімді білдіретін сөз.
Ерекшеліктері
- Адам көңіл-күйі құбылған сайын бір одағай бірнеше мағынада жұмсалуы мүмкін.
- Одағай сөйлемнің басқа мүшелерімен байланыспай, оқшау айтылады.
Мағынасына қарай
Көңіл-күй одағайлары
Пәлі, алақай, аһ, қап, ойбай, пай-пай, т.б.
Жекіру одағайлары
Тәйт, тек, жә, т.б.
Шақыру одағайлары
Кә-кә, құр-құр, шөре-шөре, көс-көс, т.б.
Бекіту жұмыстары
Жаттығулар
Жай сөйлемдерге қаратпа, қыстырма, одағай сөздерді қосып, олардың сөйлемдегі қызметін анықтау. Қажет жерде тыныс белгілерін дұрыс қою.
Семантикалық картамен жұмыс
Оқшау сөздердің түрлерін мағынасы мен қызметіне қарай сәйкестендіріп, мысалдар арқылы дәлелдеу.