Қазақша рефераттар

Махамбеттің Соғыс өлеңі

8-сынып • Қазақ әдебиеті Күнделікті сабақ жоспары М. Өтемісұлы

Сабақтың мақсаты

Білімділік

  • Өлең авторы туралы мағлұмат беру; өлеңнің негізгі идеясын ашу.
  • Исатай–Махамбет бастаған көтерілістің мақсатын, соғыс сипатын және көтеріліс басшыларының ерлік тұлғасын түсіндіру.
  • Өлеңдегі тұрақты тіркестерді, теңеулерді және көркемдік тәсілдерді талдау.

Тәрбиелік

  • Оқушыларды елін, жерін, Отанын сүйетін патриот тұлға етіп тәрбиелеу.
  • Ерлік пен елдікті, батырлықты дәріптеу.
  • Қызығушылық пен ізденімпаздық қабілеттерін дамыту.

Көрнекіліктер мен ресурстар

Негізгі материалдар

  • Ақын портреті
  • Шығармалар жинағы
  • Хронологиялық кесте (плакат)
  • Үнтаспа

Тарихи-танымдық

  • Батыр киімі, қару-жарақ үлгілері
  • М. Қалымовтың «Исатай–Махамбет» суреті
  • Жәңгір ханның суреті

Елдік мазмұн

  • Қазақстан картасы
  • Еліміздің рәміздері туралы буклет

Сабақтың құрылымы

1) Кіріспе бөлім

  • Ұйымдастыру кезеңі: сабаққа дайындық, мақсатты қысқаша хабарлау.
  • Үй тапсырмасын тексеру: тест әдісі арқылы сұрау.

2) Жаңа сабақ

Оқушылардың назарын батырдың киімі мен қару-жарағына аударып, Махамбеттің портреті көрсетіледі. Бұл киімдерді көбіне ел қорғаны болған ерлер кигенін түсіндіру арқылы тарихи атмосфера қалыптастырылады.

Оқушылардың төменгі сыныптарда Махамбеттің тапқырлығы туралы мәтінмен, 3-сыныпта Қ. Жұмалиевтің «Махамбет пен Жақия» әңгімесімен танысқаны еске түсіріледі. Осы арқылы Махамбеттің өжеттігі, тапқырлығы, батырлығы және ержүректік болмысы қайта жаңғыртылады.

Осы сабақта Махамбетті ақындық, күйшілік, сазгерлік және домбырашылық қырынан танып, оның шығармашылық мұрасын кеңінен қарастырамыз.

Махамбет — әрі батыр, әрі ақын. Оның бізге жеткен мұрасы толық болмаса да, зерттеушілер мен жыраулардың жатқа айту дәстүрі арқылы көптеген өлеңдер сақталған. Махамбет өлеңдерін шәкірті Қуан жырау жатқа білген, одан Мұрат Мөңкеұлы үйренген, кейін Ығылман Шөреков жаттаған. Бірқатар өлеңдерін жинаған ақын — Шәңгерей Бөкеев. Ал Махамбет өлеңдері алғаш рет 1908 жылы Қазан қаласында жарық көрген жинақта жарияланған.

Махамбет күйші-сазгер әрі домбырашы ретінде де танылған. Оның күйлері қатарында: «Жорық», «Жайық асуы», «Қайран, Нарын», «Исатайдың Ақтабаны-ай», «Кішкентай», «Ақтабан», «Жұмыр қылыш», «Өттің дүние», «Өкініш», «Қиыл қуғыны» және басқа да туындылар бар.

Ой қозғау сұрақтары (өлеңге кіріспе)

  1. «Соғыс» деген сөзді естігенде ойыңа не келеді?
  2. Осы тақырыпты ойлағанда қандай сезімде боласың?

Оқушылардың пікірлері тыңдалғаннан кейін Мұқағали Мақатаевтың «Соғыс» өлеңінен қысқаша үзінді оқылады. Одан соң Махамбеттің «Соғыс» өлеңі мәнерлеп оқылады.

3) Тарихи контекст және түсіндіру

Хронологиялық кесте арқылы көтерілістің шығу себептері мен негізгі оқиғалары жүйеленеді. Исатай мен Махамбет халықты хан-сұлтандарға және билігі күшті би-шонжарларға қарсы көтереді.

Көтерілістің шығу себептері

  • Шаруалардың шұрайлы қонысынан, жер-суынан және еркіндігінен айырылуы.
  • Хан-сұлтандар мен патша үкіметінің езгісі мен қысымының күшеюі.

Негізгі оқиғалар

  • 1836 ж. 2 қараша: Исатай–Махамбет бастаған шамамен 3 мың адам хан ордасына шабуыл жасайды.
  • 1838 ж. шілде: Гекке бастаған орыс әскерлерімен шайқас болады.

Көтерілістің жеңілу себептері

  1. Көтерілісшілердің түгелдей біртұтас, ұйымшыл күшке біріге алмауы.
  2. Жақсы қаруланған әрі әскери дайындығы бар патша жазалаушы әскерлерімен күрестің ауыр болуы.

Көтеріліс жеңіліс тапқанымен, бұл күрес ел болашағы үшін жасалған маңызды қадам болды. Ұлт-азаттық қозғалысының көсемдері — батыр Исатай мен ақын Махамбет — халық құрметіне бөленіп, тарихи жадта мәңгі сақталатын тұлғаларға айналды.

4) Талдау және бекіту тапсырмалары

1) Ерлік бейнесін табу

Өлеңнен Исатайдың ерлік бейнесін суреттейтін тұсты тауып, дәптерге жазыңдар:

Исатайдың сол күнде
Ақтабан аты астында,
Дулығасы басында,
Зығырданы қайнайды.
Астына мінген Ақтабан
Ақбөкендей ойнайды.
Қасына ерген көп әскер
Маңыраған қойдай шулайды.

2) Тұрақты тіркес

Өлеңнен тұрақты тіркесті тауып, мағынасын түсіндіріңдер.

3) Көркемдік тәсілдер

Эпитет, метафора, теңеулерді тауып, талдаңдар.

4) Омоним сөздер

Омоним бола алатын сөздерді тауып, әр мағынасына мысал келтіріңдер.

5) Қорытынды бөлім

Талқылау сұрағы: Исатай мен Махамбеттің арманы орындалды ма?

Бүгінде олардың азаттық туралы арманы тәуелсіздік идеясы арқылы жалғасып, жүзеге асып келеді. Әсіресе 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы ұлт рухын көтерген тарихи белес ретінде аталады. Қазақстан қазір — егемен, тәуелсіз мемлекет. Тәуелсіздік — қасиетті де қастерлі ұғым.

Әдеби-музыкалық қорытынды

  • Сағи Жиенбаевтың «Елім менің» өлеңін мәнерлеп оқу.
  • Нұрсұлтан Назарбаев пен Бекболат Тілеуханның сөзіне жазылған «Елім менің» әнін сынып болып хормен орындау.
  • Еліміздің рәміздері туралы қысқаша әңгімелеу.

Ескерту: Мәтін редакцияланып, грамматикасы мен стильдік бірізділігі түзетілді. Сабақ жоспары мазмұны сақталды.