Проза және өлең шығару
Бастауыш сынып оқушыларының шығармашылық қабілеттерін дамыту
Баланың қабілетін дамыту мәселесі адамзат тарихының тереңінен бастау алады. Ежелгі грек ойшылы Сократ өз шәкірттерінің дамуына үнемі қамқорлық жасаған. Шығыстың ұлы ғұламасы Әл‑Фараби ақыл‑ойды, қабілетті дамытудың адамды бақытқа жетелейтін жол екенін еңбектерінде кеңінен талдады. Абай Құнанбайұлының қара сөздерінде де баланың туа біткен мүмкіндіктері әрі қарай дамытуды, шыңдауды қажет ететіні, елеусіз қалған қабілет уақыт өте көмескіленіп, жойылып кетуі мүмкін екені айтылады.
М. Жұмабаев өз еңбектерінде баланың дамуы үшін танымын, ақылын, еркін және зейінін қалыптастырудың маңызын көтереді. Демек, шығармашылық қабілеттерді дамыту туралы сөз қозғау үшін, алдымен «қабілет» ұғымының мәнін дұрыс түсіну қажет.
Қабілет ұғымы: негізгі түсініктер
Философияда қабілет — тұлғаның белгілі бір әрекетті орындауына мүмкіндік беретін жеке ерекшеліктері. Ол қоғамдық‑тарихи іс‑әрекет барысында қалыптасып, дамып отырады.
А. В. Петровский
Қабілеттер — білім алуға қажетті адамның психологиялық ерекшеліктері.
Т. Тәжібаев
Қабілет — іс‑әрекеттің белгілі бір түрін ойдағыдай, нәтижелі орындауға мүмкіндік беретін адамның жеке қасиеті.
Ә. Алдамұратов
Мүмкіндік — білім де, дағды да емес; ол адамның белгілі бір істі орындауға даярлығы.
Қабілеттердің деңгейлері
Психологтар қабілеттердің екі деңгейін ажыратады. Оның бірі — репродуктивті деңгей: оқушы дайын үлгі бойынша әрекетті немесе білімді қабылдап, меңгереді. Бұл деңгейде нәтиже көбіне қайталауға сүйенеді.
Екінші деңгей — шығармашылық
Мұнда оқушы бұрын болмаған жаңалықты табуға, жаңа шешім ұсынуға ұмтылады. Шығармашылықтың түпкі мәні — «шығару», «іздену», «ойлап табу»: тәжірибеде болмаған жаңаны жасап көру және нәтижеге қол жеткізу.
Я. Н. Пономарев шығармашылықты дамумен қатар қояды: әр жаңалық, әсіресе интеллектуалдық жаңалық, баланы жаңа психикалық сапаға көтереді. Демек, шығармашылықтың басты белгісі — жаңалық қана емес, тұлғаның және қоғамның дамуына ықпал ететін қуатты күш.
Шығармашылық қабілет және мұғалімнің рөлі
Шығармашылық әрекет — өте күрделі процесс әрі ол адамға ғана тән. Шығармашылық қабілет әр баланың табиғатында бастапқыдан болады. Мұғалімнің міндеті — оқушы бойындағы жасырын мүмкіндікті байқап, ашуға жағдай жасау.
Шығармашылық — бүкіл тіршіліктің өзегі. Адамның сөйлей бастаған кезінен бүгінгі күнге дейінгі жетістіктері шығармашылықтың нәтижесі. Әр ұрпақ бұрынғы ұрпақтың жетістіктерін меңгеріп қана қоймай, оларды жаңа жағдайға бейімдеп, жетілдіреді.
Неге бұл маңызды?
Қазіргі әлеуметтік‑экономикалық жаңарулар жағдайында шығармашылық қабілет — негізгі құндылықтардың бірі. Өмірдегі сан алуан қиындықтарды шешу көбіне шығармашыл адамның қолынан келеді.
Шығармашылықтың адамға әсері
Шығармашылық адамға өмірдің мәнін түсінуге, өз әлеуетін сезінуге, бақытын тануға мүмкіндік береді. Ол әрекет деңгейіне қарамастан тұлғалық өсуді қолдайды.
Оқу әрекеті мен шығармашылық әрекет: айырмашылығы
Оқушы қабілеті, әдетте, екі түрлі әрекет арқылы дамиды. Біріншісі — оқу әрекеті: бала адамзаттың жинақталған тәжірибесін меңгереді. Екіншісі — шығармашылық әрекет: оқушы тапсырманы орындай отырып, өзінің ішкі мүмкіндіктерін ашады және дамытады.
Оқу әрекеті
- Ереже меңгерту, дағды қалыптастыруға бағытталады.
- Көбіне үлгіге сүйенеді.
- Жалпы қабілетті жүйелі түрде дамытады.
Шығармашылық әрекет
- Өзін‑өзі қалыптастыруға, өз идеясын іске асыруға жетелейді.
- Жаңа әдіс‑тәсілді іздетеді, проблеманы жаңаша шешуге ынталандырады.
- Нақты жағдайды шешуге қажет қабілеттерді шыңдайды.
Шығармашылықты ашудың тиімді тәсілдері
Балалардың бойындағы шығармашылық қабілеттерін ашу мен дамытуға көмектесетін тәсілдер көп. Төмендегі бағыттар бастауыш жаста ерекше нәтижелі болады.
1) Әңгіме бойынша сурет салу
Жаңа ғана тыңдалған ертегі, әңгіме немесе нақыл бойынша сурет салуды ұсыныңыз. Бала өзін бейнелеу өнерінің шебері ретінде сезінеді әрі мәтін мазмұнын жақсырақ есте сақтайды.
Суретпен жұмыс істеуге арналған тірек сұрақтар
- Сенің ойыңша, бұл сурет қашан салынған?
- Суретші қандай көңіл күйде болған?
Осы сұрақтар арқылы оқушылар сурет бойынша әңгіме құрастыруды да үйренеді.
2) Жалпыадамзаттық құндылықты бейнелеу
Сабақ тақырыбына сай балалардан адамның белгілі бір қасиетін (мейірім, адалдық, достық т.б.) бейнелеуді сұраңыз. Алғашында күрделі көрінгенімен, уақыт өте оқушылар шығармашылық ойды қағазға түсіруді және өз пікірін әсерлі жеткізуді меңгереді.
3) Проза және өлең шығару
Кей балалар сезімін суреттен гөрі сөз арқылы жеткізуге бейім келеді. Бұл қабілет ән айту, музыка тыңдау кезіндегі әсерді жазу тапсырмаларында айқын байқалады. Өлең шығара алатын оқушылар ұйқас пен ырғақты сезіне отырып, ойын көркем жеткізуге ұмтылады.
4) Ішкі дүниенің бейнелері
Тыныштықта ойланып отыру шығармашылыққа кеңістік береді. Оқушылардан өз бойына шолу жасап, көз алдына келген бейнелерді қағазға түсіруді сұраңыз. Бұл баланың ішкі әлемінің қаншалықты бай екенін көрсетуі мүмкін.
Нәтиже беретін бес шарт
Бастауыш сынып оқушысы шығармашылық тапсырмаларды табысты меңгере алады. Ол үшін төмендегі шарттардың орындалуы маңызды.
-
1) Ерте бастау
Тілді балаға туған сәтінен бастап үйрететініміз сияқты, шығармашылық қабілетті де ерте жастан дамыту қажет. Музыка естіп өскен баланың өнерге бейімі ертерек ашылатыны — соның дәлелі.
-
2) Жүйелілік және тұрақты орта
Оқушы жүйелі ұйымдастырылған шығармашылық әрекет жағдайында болуы тиіс. Ерекше ойды қажет ететін қарым‑қатынастар да шығармашылықтың дамуына ықпал етеді.
-
3) Ойлаудың «жоғарғы шегіне» жетелейтін тапсырма
Тапсырмалар баланың ойлау мүмкіндігінің ең жоғары деңгейіне ұмтылдыруы керек. Күн сайын бұл деңгей біртіндеп өсіп отыратындай болғаны жөн.
-
4) Еркіндік
Бала әртүрлі әрекетпен айналысуға, тыңдауға және қызыққан ісіне қанша уақыт бөлетінін сезінуге ерікті болуы керек. Қызығушылық пен қажеттілік — табысқа жеткізетін негізгі кепіл.
-
5) Қамқорлық пен көмек — бірақ орнына істеп беру емес
Еркіндік үлкеннің қолдауын қажет етеді. Алайда көмек баланың орнына жұмыс істеуге айналмауы тиіс. Оқушы өз күшімен ойланып, қиындықты жеңіп, шағын болса да «жаңалық» ашатындай жағдай жасау маңызды.
Сынып тәжірибесінен: тапсырмаларды біртіндеп күрделендіру
Осы қағидаларды ескере отырып, бастауыш сыныптан бастап оқушыларды бақылау негізінде дамыта оқыту технологиясын қолдануға болады. Мысалы, 1‑сыныпта ана тілінен баспа әріппен берілген сөздерді жазба түрімен жаздыру — әріптердің жазба үлгісін есте сақтауға, көркем жазуды меңгертуге, бекіту мен тексеруге тиімді.
2‑сыныптан бастап шығармашылық тапсырмалар күрделене түседі: әртүрлі сызба бойынша сөз ойлау, ой шапшаңдығын дамытуға бағытталған жұмыстар, өлең құрастыру. Бұл жерде «ұйқас» ұғымын түсіндіріп, оқылған өлеңнен ұйқастарды табу және құрылымын талдау — өте пайдалы қадам.
Шығармашылық тұлғаның негізі бастауыш сыныпта қаланады. Осы жаста шығармашылық қабілеттің бастаулары анық байқалады. Халық даналығындағы «Бұлақ көрсең, көзін аш» қағидасы да осыны меңзейді.
Қолдау мәдениеті: ұстаз, ұжым, ата‑ана
Оқушы шығармашылығы үнемі ұстаз тарапынан ғана емес, сынып ұжымы мен ата‑аналар тарапынан да қолдау тауып отыруы керек. Бұл қолдау баланың өзіне сенімін арттырып, әрекетке қайта оралуына күш береді.
«Бозторғай» әдеби бұрышы
Сынып‑кабинетте оқушылар шығармашылығына арналған «Бозторғай» әдеби бұрышы және қолжазба журнал ұйымдастыруға болады. Мұнда балалардың салған суреттері, үздік шығармалары, ертегілері, өлеңдері, жинаған әдеби материалдары жарияланып, апта сайын жаңартылып отырады.
Ұстаздың орны
Ұстаз шәкіртке үлгі болатын ақылшы, пікірлес серіктес әрі бағыт беретін бапкер бола білуі тиіс. Басты мақсат — баланың өз бетінше ойлауына және өз даусын табуына мүмкіндік беру.
Қолдануға болатын шығармашылық тапсырмалар
Бастауыш сынып оқушыларымен төмендегідей шығармашылық жұмыстарды жүйелі түрде жүргізуге болады. Тапсырма түрлері оқушының жас ерекшелігіне және дара қабілетіне қарай түрлендіріліп, жалғастырыла береді.
-
1) Баламалы аяқталым
Белгілі тақырыпта әңгіме оқып, оқушыға оны басқаша аяқтауға жетелейтін сюжеттік «кілт» ұсыну.
-
2) Бастауын беріп, аяқтауын тапсыру
Әңгіме не ертегінің кіріспесін мұғалім бастап, оқушыға логикалық және қызықты аяқталым жаздыру.
-
3) Ұйқас арқылы өлең шығару
Ұйқас үлгілерін ұсынып, сол негізде шағын өлең құрастыру.
-
4) Мақал негізінде әңгіме
Берілген мақалдың мәнін ашатын қысқа әңгіме жаздыру.
-
5) Мәтін бойынша мақал құрастыру
Оқылған мәтіннің түйінін бір‑екі жолдық нақыл сөзге айналдыруға үйрету.
-
6) Табиғат құбылысына жұмбақ шығару
Маусым, жел, жаңбыр, қар сияқты құбылыстарға байланысты жұмбақ құрастыру.
-
7) Тірек сөздер арқылы мәтін құрастыру
Берілген тірек сөздерді пайдаланып, қызықты, бірізді және мағыналы қысқа мәтін жаздыру.
Қорытынды ой
Менің байқауымша, бастауыш сыныпта шығармашылық жұмысқа дағдыланған оқушы жоғары сыныптарда шығармашылық тапсырмалардың кез келген түріне бейім болады. Олар жаңа идеяны қабылдауға ашық келеді, проблемаларды өздігінен шешуге талпынады және өз ойын сенімді жеткізуге үйренеді.