Қарсы ілгек қандай металдардың қоспасы
Металдар тақырыбын халықтық педагогикамен байланыстыра оқыту
Әрбір сабақты халықтық педагогикамен байланыстыра өткізу — бүгінгі мектеп мұғалімдерінің алға қойған өзекті міндеттерінің бірі. Осы мақсатта «металдардың периодтық жүйедегі орны, табиғатта кездесуі және алыну әдістері» тақырыптарын өткенде халықтық педагогиканың элементтерін жүйелі қолдану тиімді деп санаймын.
Сабақ барысында оқушыларды металдардың периодтық жүйедегі орнымен, атом құрылысының ерекшеліктерімен, алыну жолдарымен таныстыра отырып, «Атамекен» бағдарламасының зергерлік бағытына бастау болған қазақ халқының металды пайдалану дәстүрі, тұрмыстағы орны, санаға сіңген қасиеттері туралы да мағлұмат беруге болады.
Сабақ кеңістігін безендіру және көрнекіліктер
Оқу ортасын мазмұнмен үйлестіре құру — қызығушылықты арттыратын маңызды қадам. Сыныпты: Д.И. Менделеев жасаған химиялық элементтердің периодтық жүйесі, «Металдардың табиғатта кездесуі», «Металдардың кристалл торлары» кестелері, қазақ халқының зергерлік бұйымдары мен тұрмыстық заттары туралы бүктемелі буклеттер және қолданбалы зергерлік бұйымдар арқылы безендіруге болады.
Көрнекілік идеялары
- Периодтық жүйе және «металдар аймағын» визуалды түрде белгілеу.
- Металдардың кристалл торлары мен қасиеттерін байланыстыратын плакат.
- Зергерлік бұйымдар (күміс белбеу, білезік, сырға, сақина) және олардың қорытпалары туралы карточкалар.
- Аймақтық кен орындары туралы қысқа ақпараттық парақшалар.
Металдардың периодтық жүйедегі орны және атом құрылысы
Жаңа материалды түсіндіруді металдардың периодтық жүйедегі орны мен атом құрылысының ерекшеліктерінен бастаған дұрыс. Металдар, негізінен, периодтық жүйенің сол жағына және төменгі бөлігіне, яғни I, II, III топтарға тән аймақта орналасады.
Негізгі ұғымдар
- Сыртқы қабат электрондары: металл атомдарында сыртқы энергетикалық деңгейде, әдетте, 1–3 электрон болады.
- Атом радиусы: көп жағдайда салыстырмалы түрде үлкен.
- Тотықсыздандырғыш қасиет: бейметалдарға қарағанда электрондарын оңай беріп, катиондарға айналады.
Байланысты түсіндіру (қысқаша логика)
Металдар электрондарын беруге бейім болғандықтан, олардың химиялық белсенділігі артады. Металл торында «еркін электрондар» үздіксіз қозғалыста болып, металдарға электр және жылу өткізгіштік сияқты қасиеттер береді.
«Жеті» ұғымы: мәдени код және химиядағы байланыс
Қазақ халқы ежелден қасиет тұтып келген, ал химиктер де қызығушылықпен қарайтын сандардың бірі — жеті. «Жеті қазына», «Жеті ата», «Жеті жұт», «Жеті жоқ» сияқты тіркестер халық жадында бекер сақталмаған.
Жеті ғаламшар — жеті металл (дәстүрлі сәйкестік)
Ай
Күміс
Күн
Алтын
Юпитер
Қалайы
Марс
Темір
Сатурн
Қорғасын
Шолпан
Мыс
Меркурий
Сынап
Ата-бабаларымыз бұл металдарды зергерлік бұйымдар жасауға, тұрмысқа қажетті заттарды әзірлеуге шебер қолданған.
Металдардың табиғатта кездесуі: жер байлығы және өңірлік мысалдар
«Жері байдың — елі бай» дейді қазақ. Қазақстан жер қойнауында периодтық жүйедегі көптеген элементтер кездеседі. Осы тұрғыдан алғанда, еліміздің минералдық-шикізат әлеуеті — үлкен мүмкіндік әрі жауапкершілік.
Өңірлік мысалдар
- Шалқия полиметалл кеніші
- Шиелі уран кені
- Арал ауданында болжанған полиметалл кен орындары
Металдар табиғатта бос күйінде де, қосылыстар түрінде де кездеседі. Табиғатта кең таралған металдарға алюминий (Al), темір (Fe), кальций (Ca), натрий (Na), калий (K), магний (Mg), титан (Ti) жатады.
Металдарды алу әдістері: белсенділікке сүйенген таңдау
Электролиз
Белсенділігі жоғары металдар (Na, K, Ca, Mg) көбіне электролиз әдісімен алынады. Бұл тәсіл бүгінгі өндірісте де маңызды орын алады.
Көміртекпен тотықсыздандыру
Белсенділігі төменірек металдардың оксидтері көмірмен немесе көміртек(II) оксидімен тотықсыздандырылады.
Алюмотермия
Кейбір оксидтерді алюминий сияқты белсендірек металмен тотықсыздандыруға болады.
Сондай-ақ металдарды сульфидтерді күйдіру, кейіннен алынған оксидтерді тотықсыздандыру арқылы да өндіруге болады. Әдісті таңдау металлдың белсенділігіне, кеннің құрамына және технологиялық-экономикалық жағдайларға тәуелді.
Бекіту кезеңі: «Жеті ғаламшар — жеті металл» сахналық көрінісі
Сабақты бекіту және қорытындылау үшін оқушылардың шағын сахналық қойылымы өте әсерлі болады: «Жеті ғаламшар» және «Жеті металл» қонаққа келгендей көрініс құрылады. Оқушылардың кеудесіне элемент таңбалары, ғаламшар бейнелері тіркеліп, әрқайсысы өз «рөлін» қысқаша таныстырады.
1) Алтын (Күн)
Сары түсті, жылтыр, созылғыш металл. Қалыпты жағдайда көптеген заттармен баяу әрекеттеседі. Әшекей бұйымдарын жасауда және құн өлшемі ретінде кең қолданылады.
Жұмбақ-өлең (талқылауға)
Химияның дерегі, «Патша арағы» дер еді.
Патша да оны ішпейді, басқа да оны ішпейді.
Дүкендерге түспейді — айтшы, неден істейді?
2) Күміс (Ай)
Ақ түсті, жылтыр, созылғыш металл. Азот қышқылында ериді. Құймалар, әшекей заттар, тұрмыс бұйымдары және электрөткізгіш материалдар өндірісінде қолданылады.
3) Қалайы (Юпитер)
Жылтыр, ақшыл, созылғыш, ауада баяу тотығатын металл. Дәнекерлеуде және әртүрлі құймалар жасауда пайдаланылады.
4) Қорғасын (Сатурн)
Жұмсақ, майысқақ, күңгірттеу сұр түсті металл. Аккумуляторлар жасауда, химиялық аппараттар мен қорғаныш материалдар өндірісінде қолданылады.
5) Сынап (Меркурий)
Металдардың ішінде сұйық күйде болатын, ауыр, ақшыл жылтыр металл. Химия өнеркәсібінде, жарық беретін құрылғыларда және медицинада қолданылу тарихы бар.
6) Темір (Марс)
Иілгіш, берік металл; магниттік қасиеті айқын. Шойын мен болат өндірісінің, машина жасау өнеркәсібінің негізгі шикізаты.
7) Мыс (Шолпан)
Қызыл түсті, жұмсақ, пластикалық металл. Жылу және электр өткізгіштігі өте жоғары. Электротехникада, көлік пен байланыс салаларында, өндірісте, тұрмыста, зергерлікте, бояу алуда және медицинада кеңінен қолданылады.
Мақал-мәтелдер мен жұмбақтар арқылы ойды бекіту
Мақал-мәтелдер
Алмас қылыш шыға ма? Негізі жасық темірден. Қанша жуса кете ме, қап-қара түс көмірден?
Тегі жаман теміртек, қанша егесең де өтпейді.
Таңсық нәрсе — күміс те, алтын да, ең қымбат-ау ұстамдылық қалпында.
Болат қайнауда шынығады, батыр — майданда шынығады.
Жұмбақтар
Жез қораның ішінде, темір құлын кісінеп. Қайта келіп ісіне, кіріседі кісі көп.
Жауабы: Қоңырау
Мыс құлақты, жүз тісті, жүзіне бір-ақ із түсті.
Жауабы: Ара
Ақ түйір айналады, орын таппай, жүгіргендей су бетінен орын жақпай.
Аздан соң суға сіңіп жоқ болады, оқушым, ойланып көр, қойма таппай.
Жауабы: Натрий (металл)
Ойын арқылы сұрақ-жауап: «Сыр сандық» әдісі
Үстел үстіне өрнектелген «сыр сандық» қойылады. Оның ішінде әртүрлі білезік, сырға, сақина, бойтұмар, күміс белбеу сияқты бұйымдар болады. Әр бұйымға сұрақ жазылған карточкалар байланады. Бір оқушы бұйымдарды кезекпен көрсетіп, сынып жылдам жауап береді.
Карточка сұрақтарының үлгілері
- Қолыңдағы қандай зат? Ол қандай металдан жасалған?
- Қай мақсатта пайдаланылады?
- Ілгек (қапсырма) қандай металдардың қоспасынан жасалуы мүмкін?
- Алтын қандай қышқылда ериді?
- Металдардың кернеу қатарында қай элементтің белсенділігі жоғары?
- 23 г натрий тұз қышқылымен әрекеттескенде (қ.ж.) қандай көлемде сутек түзіледі?
- Натрий гидроксидінің молекулалық массасы неге тең?
Үй тапсырмасы
Шығармашылық тапсырма 1
Валенттілігі II-ге тең металл туралы сөзжұмбақ құрастыру.
Шығармашылық тапсырма 2
Валенттілігі IV-ке тең металлға байланысты мақал-мәтел ойлап табу.
Қорытынды ой
Бір сабақтың өзінде-ақ оқушылар металдарға қатысты біршама халықтық педагогика ұғымдарымен танысып, химиялық білімін өмірлік тәжірибемен байланыстырады. Әрбір химия сабағын реті келгенде халықтың мақал-мәтелдерімен, тұрмыс-салтымен, дәстүрлі танымымен ұштастыра оқыту оқушылардың пәнге қызығуын арттыруға едәуір ықпал етеді.
Мұғалім тек бір тақырыпты ғана емес, тұтас тарауды, тіпті мүмкіндік болса, әртүрлі тақырыптарды да халық даналығымен сабақтастырып өткізсе, оқу үдерісі мазмұндырақ, есте қаларлық әрі тәрбиелік мәні жоғары болары сөзсіз.