А. Қорамсаұлы Құлагер өлеңі мен әні
Сабақтың мақсаттары
Сабақта Ақан серінің «Құлагер» өлеңі мен әнінің шығу тарихы, көркемдік қуаты және ұлттық танымдағы орны жүйелі түрде қарастырылды. Оқушылар мәтінмен жұмыс арқылы лирикалық шығармадағы психологиялық иірімдерді аңғарып, салыстыру мен дәлелдеу дағдыларын жетілдірді.
Білімдік
«Құлагер» өлеңі мен әнінің шығу, таралу тарихын дәлелдеп түсіндіру; Ақан серінің қасіреттен туған туындысы арқылы халық жадында сақталған тұлпарға арналған рухани ескерткіштің мәнін таныту.
Дамытушылық
Лирикалық ән-өлеңнің психологиялық сырын ашу: қауіп, қорқыныш, қайғы, күйініш сезімдерін талдату. Сөздік қорын молайту, көркемдік ерекшеліктерді таныту, ат сипатын салыстыру арқылы әдеби-теориялық білімін дамыту.
Тәрбиелік
Ақан өмірін өнер адамының рухани тазалығының үлгісі ретінде түсіндіру; өнердің тіршілік тартысынан жоғары тұратынын ұғындыру. Өнерді құрметтеуге, қайсар мінезге, азаматтық ұстанымға тәрбиелеу.
Сабақ құрылымы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сыныптың сабаққа дайындығы тексеріліп, сабақ мақсаты мен күтілетін нәтижелер қысқаша айқындалды.
II. Үй тапсырмасын саралау арқылы тексеру
- 1-топ: үлестірмелі кесте бойынша жұмыс (4 оқушы).
- 2-топ: тест сұрақтары (10 оқушы) — оқығанды еске түсіру, қайталау, пысықтау.
- Ақан әндерінен бір ән орындату.
- Алдын ала берілген шығарманы бір оқушының оқуы.
III. Жаңа сабақ
1) Кіріспе әңгіме: шығу тарихы
«Құлагер» өлеңі мен әнінің шығу тарихы І. Жансүгіровтің «Құлагер» поэмасымен байланыстыра баяндалды. Ас дәстүрі туралы түсінік беріліп, Ақан мен Батыраштың бетпе-бет кездесуі көрініс арқылы көрсетілді: екі оқушы өткір диалогпен трагедиялық шиеленісті жеткізді.
Суретті кітап пен слайдтар арқылы асқа келе жатқан Ақанның бейнесі және Батыраштың Құлагерді қапыда өлтіру көрінісі көрсетілді. Осы сәттен кейін Ақанның өлген атының басында отырып суырыпсалып өлең мен ән шығарғаны, ол әннің «Құлагер» аталғаны түсіндірілді.
2) Мәнерлеп оқу
«Құлагер» өлеңі (ән мәтіні) 15 шумақ көлемінде жатқа, мәнерлеп оқылды. Оқудан кейін қысқа үнсіздік сақталып, тыңдаушы сезіміне орын берілді.
3) Қабылдауды анықтайтын сұрақтар
- Өлеңді тыңдай отырып, не көрдіңдер?
- Нені елестеттіңдер?
- Қандай құбылысты байқадыңдар?
4) Оқушы бақылаулары: негізгі идеялар
Ақынның қауіптенуі мен қорқынышы, ішкі арпалысы.
Құлагердің ерен жүйріктігі, ел намысын көтерген тұлпар ретіндегі биік сипаты.
Ақанның Құлагерге деген өлшеусіз сүйіспеншілігі: «адамға да айырбастамайтыны», онымен бірге өлгісі келгендей күйі.
Қайғыға амалсыз төзу, сонымен қатар болашаққа үміт іздеу.
Құлагердің өлерін түс көру арқылы сезуі, трагедиялық алдын ала белгі.
Құлагер өлімінің елдік қасірет деңгейіне көтерілуі: Атығай, Қарауыл жұртының ортақ қайғысы.
5) Оқулықпен жұмыс: дәлел іздеу
Тапсырма: жоғарыдағы байқаған құбылыстарды өлең мәтінінен тауып, дауыстап оқып дәлелдеу. Оқушылар мәтіннен үзінділер келтіріп, пікірін негіздеді.
6) Ат портреті: бейнелі тіркестер
Құлагердің тұлғасын танытатын бейнелі сөздер мен тіркестер өлеңнен табылып оқылды (4 оқушы жауап берді).
Салбырап сапты аяқтай төменгі ернің,
Бота тірсек, қыл сағақ, сандал керім,
Жібектей күлтеленген құйрық-жалын,
Ор болып қалушы еді шапқан жерің.
7) Көркемдік ерекшелік: психологиялық шындық
Лирикалық «Құлагер» шығармасының көркемдік құны — ақынның өз басындағы психологиялық өзгерістерді шынайы суреттеуінде. Өлеңде ат портреті де толық көзге елестейді; әр сөз жоқтау сарынындай естіледі.
Өлді деп Құлагерді естігенде,
Жұлдым да сақалымды, ойбайладым…
8) Ән тыңдату
«Құлагер» әні тыңдатылып, мәтін мен әуен бірлігінің әсері талданды: ырғақ, кідіріс, үннің мұңды бояуы оқушы сезіміне қалай ықпал ететіні әңгімеленді.
9) І. Жансүгіровпен байланыс: Күреңбай сыншы көзімен
І. Жансүгіров «Құлагер» поэмасында тұлпардың сипатын ат сыншысы Күреңбайдың көзімен береді. Компьютер арқылы Құлагерді сипаттайтын екі шумақ тыңдатылып, оқушылар эпитеттерді тапты.
10) Салыстыру: Абайдың «Аттың сыны»
Табиғаттағы еркін тіршілік ететін жануарлардың мүшесіне ұқсату арқылы ат сынын суреттеген ақын ретінде Абай аталды. Бір оқушы Абайдың «Аттың сыны» өлеңін жатқа оқып, бейнелі сөздерді тапты.
Салыстыру барысында мына ой түйінделді: Абай — жүріске берік, ұзақ жолда иесін далада қалдырмайтын мықты атты бейнелесе, Ілияс — аузымен құс тістеген өрен жүйрікті суреттейді.
11) «Бәйге» ойыны және әдеби байланыс
Ойын шарты: шеңбер бойындағы бір шумақ өлеңді кім тез тауып оқиды — сол үзіндінің қай шығармадан екенін анықтайды. Оқушылар мына шумақты оқып, талдады:
Лермонтов болмағанмен біздің Ақан,
Кісі ме еді ақындықтан құр алақан.
Ортасын олқы көрген бұл да дара,
Имеген иттерге бас сері дарқан.
Сұрақ
Лермонтов пен Пушкин кімдер? Оқушылар орыс әдебиетінен шығармалар оқығанын айтып, жауап берді. Поэмада бұл есімдердің аталу себебі — Ақанмен рухани бауырластық пен трагедиялық тағдырластықты аңғарту.
12) Қазіргі өмірмен байланыс: ат спорты
Тәуелсіздік мерекелері аясындағы мәдени іс-шаралар мысалға алынып, ат жарысының ұлттық спорт ретіндегі тәрбиелік мәні айтылды. Ат спорты — салауатты өмір салтын қалыптастырудың жарқын көрінісі екені талқыланды. Мамырсу ауылының тұрғыны Әбілқасым Өзбеков туралы қысқа сюжет көрсетілді.
13) Мақал-мәтелдер
Оқушылар жылқы туралы білетін мақал-мәтелдерін айтып, ұлттық дүниетанымдағы жылқының орнын айқындады.
Бекіту: Ақан тұлғасы және «Құлагер» құдіреті
Ақанның өмір жолы — қызықты әрі өзгеше тағдыр. Өмірінің соңғы кезеңінде ол жалғыздықпен мұңдасты. Бұл — қатыгез заманға мойынсұнбай өткен тәкаппар ақынның болмысын танытатын белгі. Ол тіршіліктің ұсақ-түйегіне алданбай, бойын тік ұстап өтті.
Сондықтан да Ілияс: «Тұсында сері болсын, пері болсын, / Ұнайды өмірімен Ақан маған» — деп кейіпкеріне деген ықыласын жасырмай айтады.
Ақан өмірі — өнер адамының ғана емес, жалпы адамның рухани тазалығының үлгісі. Өнердің тіршілік тартысынан биік тұратынын дәлелдейтін тағылым. Құлагердей өрен тұлпарға ән арнап, оны ел жүрегіне жеткізген Ақан — өз дәуіріндегі әнші-ақындар тобының аса көрнекті өкілі. Ол әлеуметтік өмірдің өзекті мәселелерін өлеңіне арқау етіп, өнерімен де, ерлік өмірімен де кейінгі ұрпаққа өнеге қалдырды.
Сабақтың соңғы сәті
Сабақ соңында мұғалім Ақан сері туралы өз авторлық төрт шумақ өлеңін оқып, ойды түйіндеді.
Қорытынды
Бағалау
Оқушылардың білімі бағаланды.
Үй тапсырмасы
- «Құлагер» өлеңін жаттау, талдау.
- «Ат — ер қанаты» тақырыбында шығарма жазу.
Әуен
Соңында «Сырымбет» әні үнтаспадан баяу қойылып, сабақ әсерін тереңдетті.