Қазақша рефераттар

Абылай хан - жыр толғауларда

Сыныптан тыс сабақ: Абылай Уәлиұлының 300 жылдығы

Құрметті оқушылар, бүгінгі сыныптан тыс сабағымыз есімі тәуелсіздіктің символына, жауынгерлік ұранға айналған, бүкіл өмірін қажыр-қайратымен, ақыл-айласымен қазақ халқының дербестігіне арнаған Абылай Уәлиұлының 300 жылдық мерейтойына арналады.

Мақсаты

Абылай ханның өмір жолымен танысу, оның қазақ елінің тәуелсіздігі үшін күрескен мемлекет қайраткері екенін тану.

Эпиграф

«Туған елді сүю — парыз, сүю үшін тарихын білу — парыз».

Жұмыс форматы

Оқушылар үш топқа бөлініп, Абылай хан туралы дерек жинап, ойларын жүйелі түрде ұсынды.

Сабақтың жоспары

  1. «Бұл — менің тарихым» (тарихшылар)
  2. «Абылай хан — жыр-толғауларда» (әдебиетшілер)
  3. «Абылайдың өмірі мен ерлігі» (зерттеушілер)

Сабақтың барысы

Сабақ басында ортақ ұранымыз айтылды — бұл бірлікке, адалдыққа және үздіксіз ізденіске үндейтін шағын ант іспетті.

Әрбір адам — досым, сыныптасым Әрбір сабақ — үйрену, оқу, іздену Әрбір ісің — тірлік, тірек, адамдық Әрбір сөзің — шындық, бірлік, адалдық

Көрініс

«Көшпенділер» фильмінен үзінді көрсетілді (5 минут).

Талқылау

«Бұл кино не туралы? Кім көрді?» деген сұрақтар арқылы пікір алмасу жүргізілді.

Кластер

Интерактивті тақтада «Абылай» сөзіне байланысты ұғымдар кластері жасалды.

1) «Бұл — менің тарихым»: тарихшылар көзқарасы

Абылай — XVIII ғасырдың тарихи тұлғасы

  • Мария: Абылай — XVIII ғасырда өмір сүрген, елін сүйген қолбасшы.
  • Влад: Абылай тарихи тұлға ғана емес, тұтас дәуірдің тарихи құбылысы.
  • Жанарыс: Ол XVIII ғасырдың 30-жылдарынан бастап Қазақ хандығын басқаруда айрықша рөл атқарған мемлекет қайраткері.
  • Илья: Халықаралық саясатта ықпалды дипломат ретінде танылды.

Нақты деректер: шайқастар мен жорықтар

1752: Абылай бастаған қазақ әскері 15–20 мыңдай ойрат қолының шабуылына тойтарыс берді.

1753 (желтоқсан): 5 мың жауынгермен жоңғар әскерлерімен шайқасып, бірқатар қазақ жерлерін азат етті.

1754: сәуірде 1700 қазақ әскері 10 мың қалмаққа қарсы соғысса, тамызда 4 мың әскермен Жоңғарияға жорық жасап, 3000 қалмақты тұтқынға алып қайтты.

1756: қазақтар қытайлар мен қалмақтардың біріккен күштерімен шайқасып, бірінде жеңіліп, бірінде жеңіске жетті.

1757: 6000 әскер Қытайдың 40 мың әскерімен шайқасқаннан кейін қытайлар Абылайдан бітім сұрады.

1753–1754 жылдардағы шайқастарға Қабанбай, Бөгенбай, Жанатай, Керей, Жәнібек, Өтеген батырлар қысы-жазы үзбестен қатысқаны ерекше аталды.

Зарлы кезеңнің сипаты

XVIII ғасырдың алғашқы онжылдығы қазақ елі үшін ауыр, тауқыметі мол кезең болды. Жоңғарлар, Еділ бойы қалмақтары мен башқұрттар жан-жақтан төнді. Мал-мүлкін тонап, ерлерді құлдыққа, әйелдерді күңдікке айдады. Бұған қоса, елді қалжыратып, қажытқан қақаған қыс пен жұт аштықты күшейтіп, халықты титықтатты.

1730 жылы Жоңғар қонтайшысы Қалдан-Серен мол әскермен қазақ даласына басып кіріп, мақсат еткені — қазақ пен қырғыздың байлығын иемденіп, жерін жаулап алу.

Осы кезеңде Абылай сұлтанның аты шығып, оның ел тағдырындағы орны айқындала бастады. Кейін ол Үйсін жұртының тілеуі бойынша 1774 жылы ұлы Әділді елге басшы етіп қойып, өзі Түркістанда қалып, 1781 жылы сонда дүниеден өтті.

Халық аңызы бойынша «Абылай заманы — қазақ батырларының заманы» деп айтылады. Қазақта шексіз билікті бір уысында ұстаған Абылайдай хан болмағаны да атап өтілді.

2) «Абылай хан — жыр-толғауларда»: әдебиетшілер бөлімі

Ақын-жыраулар бағасы

Мұғалім сөзі бойынша, Мағжан Жұмабаев Абылайды «Алаштың арыстаны — ер Абылай» деп дәріптесе, Бұқар жырау: «Алтын тақтың үстінде, үш жүздің басын құрадың» деп жырлаған.

Жыр дәстүрі

Абылай тұлғасы Бұқар жырау, Үмбетей жырау, Тәтіқара толғауларында кең көрініс тапты.

Көркем әдебиет

Кейінгі кезеңдерде Ілияс Есенберлин, Әбіш Кекілбаев, Қабдеш Жұмаділов туындыларында, Сәкен Сейфуллиннің «Көкшетау» поэмасында, Мағжанның «Батыр Баян» поэмасында бейнесі нақтылана түсті.

Сабақта Бұқар жырау, Үмбетей және Тәтіқара толғауларынан үзінділер оқылды. Сондай-ақ Мағжан Жұмабаевтың «Батыр Баян» поэмасынан үзінді ұсынылды.

Тарихи жырлар және Бұқар жыраудың орны

Мұғалім мәліметі бойынша, Қытайда «Үлкен Абылай хан» атты тарихи жыр кең таралған (Шыңжан аймағында). Автор аты белгісіз бұл шығармада Абылайдың өмір жолы поэтикалық тілмен суреттеледі.

Абылай туралы көптеген жыр, толғау, дастан жазылғанымен, соның ішінде Бұқар жырау Қалқаманұлының толғаулары тарихи шындыққа жақындығымен ерекшеленетіні айтылды: ол Абылайға өмір бойы ақыл-кеңес беріп, ел ісіне араласқан жырау ретінде танылды.

Дипломатия — Абылай тұлғасының өзегі

Абылайдай дана билеушінің аз кездесуінің себебі — сол дәуірде Ресей, Жоңғар, Қытай сынды үш ірі күшпен қатар тіл табысу ерекше сабырлылықты, білімділікті, қайраттылықты, жігерлілікті, парасаттылықты және терең ойды талап етті. Мұндай жағдайда ақылды дипломат болу — мемлекет тағдырын шешетін басты қасиет еді.

Әдебиетте бұл тақырып Софы Сматаевтың «Елім-ай», Ұзақбай Доспанбетовтың «Абылайдың ақ туы» сияқты шығармаларында да көрініс тапқан.

3) «Абылайдың өмірі мен ерлігі»: зерттеушілер дерегі

Мұрағат және ғылыми еңбектер

Абылай ханның өмірі мен ішкі-сыртқы саясаты отандық және шетел ғалымдарының назарын ұзақ уақыттан бері аударып келеді.

  • Мадина: Абылай ханға қатысты құжаттардың ауқымды бөлігі Ресейдегі Сыртқы істер министрлігінің Сыртқы саясат мұрағатында сақталған: 1739–1774 жылдар аралығын қамтитын 399 іс.
  • Шоқан Уәлихановтың «Абылай» атты зерттеуі аталды.
  • Ж. Жақсығалиевтің Абылай хан туралы диссертациялық еңбегі және С. Ақтаевтың «Дарабоз дана» еңбегі сөз болды.
  • Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының деректері де атап өтілді.

Интерактивті тақтадағы бағыттар

  • Абылайдың өмір сүрген жылдары
  • Шежіресі
  • Ішкі саясаттағы өзгерістер
  • Сыртқы саясат
  • Абылайдың күйлері
  • Ұлы тұлғалардың пікірі (Н. Назарбаев, М. Әуезов)

Елімізде Абылай туралы опера, сондай-ақ драмалық шығармалар да жазылғаны айтылды.

Қорытынды: сұрақ-жауап арқылы бекіту

Негізгі сұрақтар

  • Абылай хан тұсында хан билігіне енгізілген өзгеріс: хан билігі шексіз болды.
  • Абылай хан өмір сүрген жылдар: 1711–1781.
  • Абылайдың атасы (Қанішер Абылай) билік құрған қала: Түркістан.
  • Абылай хан жерленген қала: Түркістан.

Тұлғалар мен деректер

  • Ішкі және сыртқы саясатқа ықпал еткен дарынды адам: Бұқар жырау.
  • Балалық шағындағы лақап аты: Сабалақ.
  • Үш жыл тұтқында болған елі (1741–1743): Жоңғар елі.
  • Қолдаған шаруашылық саласы: егіншілік.

Түйін: Абылай хан хандыққа 25 жасында келіп, ел басқаруды 48 жыл абыроймен атқарды.

Сабақ соңында Абылай хан туралы бейнематериалдан үзінді көрсетілді.