Ұлттық экологиялық проблемаларға экологиялық апатты аймақтар
Мәдени-эстетикалық сауықтыру орталығы: экологиялық мәдениет пен өмір сапасын арттыру
Қазіргі заманғы ғылыми-техникалық прогресс адамзат өмірінің экономикалық және әлеуметтік жағдайын жақсартты. Алайда сонымен бірге табиғатқа түсетін антропогендік қысым күшейіп, қоршаған орта өзгерістерге ұшырады. Осыған байланысты әлемнің көптеген елдерінде табиғатты қорғау мен қалпына келтіруге бағытталған бастамалар мен ұйымдар белсенді жұмыс жүргізуде.
Ұсынылып отырған жоба мәдени-эстетикалық және экологиялық құндылықтарды біріктіре отырып, адамдардың табиғатқа жауапкершілікпен қарауын қалыптастыруды көздейді. Жоба жаратылыстану-математикалық бағытпен сабақтас және әртүрлі оқырманға арналған.
Дәйексөз: «Қазіргі кезден бастап әр ауылдың кем-кетігін қалпына келтіріп, көгалдандырып, жолдарымызды жөндеп, үйлеріміздің іші-сыртын әрлесек, елдің де көңілі көтеріле түседі».
Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың халыққа Жолдауынан («Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға», 2009).
Мәселе, мақсат және негізгі ұстаным
Мәселе: Адамзат баласы мәдени-эстетикалық және экологиялық мәдениетін қалыптастыру үшін қандай іс-шаралар қажет?
Мақсат: Мәдени-эстетикалық және экологиялық мәдениетті қалыптастыруға ықпал ететін гүлзарлар мен рекреациялық кеңістік (гүлзар және бұрқақ) орнату.
Міндеттері
- Табиғат пен адам түсінігінің біртұтас екенін айқындау.
- Мәдени-эстетикалық сауықтыру орталығын салу және ұйымдастыру үрдісін сипаттау.
- Орталықтың қоғамға тигізетін оң әсерін негіздеу.
Нысаны және пәні
- Нысаны:
- Жезқазған қаласындағы мәдени-эстетикалық сауықтандыру орталықтары.
- Пәні:
- №10 орта мектеп аумағы.
- Болжамы:
- Егер мәдени-эстетикалық сауықтыру орталығы орнатылса, адамдардың табиғатқа деген сүйіспеншілігі артады, өйткені бұл кеңістік қоғам үшін мәнді әрі тәрбиелік әсері жоғары.
Күтілетін нәтиже
Табиғатты қорғау
Қоршаған ортаға жауапкершілікті нығайту.
Көгалдандыруды іске асыру
Мектеп аумағын жүйелі түрде абаттандыру.
Экологиялық және эстетикалық мәдениет
Оқушылар мен тұрғындардың талғамын, табиғатқа сүйіспеншілігін арттыру.
«Жақсы әдіспен онша талантты емес адамның өзі көп жұмыс тындыра алады».
В. Павлов
Неге бұл маңызды: адам экологиясы және қоршаған орта
Экологиялық мәселелерді шешу үшін ғылыми жетістіктерді адамзаттың денсаулығы мен болашақ ұрпақтың қауіпсіздігіне қызмет ететін бағытта қолдану қажет. Адам — табиғаттың бір бөлігі; ол қоршаған ортадан тыс өмір сүре алмайды. Сондықтан табиғатты қорғау және ресурстарды тиімді пайдалану — қоғам дамуының алғышарты.
Қоршаған орта жағдайы адамның еңбекке қабілеттілігіне, ұзақ өмір сүруіне, жалпы әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Ауаның тазалығы мен табиғи тепе-теңдіктің сақталуы — денсаулық кепілі. Сонымен қатар табиғат көріністері адамның күш-қуатын қалпына келтіріп, тынығуына көмектеседі.
Өнеркәсіпті қалаларда ауа түрлі газдармен ластанып, тыныс жолдары ауруларының көбеюі байқалады. Мысалы, ірі қалаларда автокөліктерден шығатын улы газдар көлемі ұлғайса, Жезқазған сияқты өнеркәсіптік өңірлерде атмосфераға өндірістен таралатын зиянды шығарындылар әсер етеді.
Экологиялық проблемалардың деңгейлері
Ғаламдық
- Климаттың өзгеруі
- Озон қабатының бұзылуы
- Биоәртүрліліктің азаюы
- Шөлейттену және жер деградациясы
Ұлттық
- Экологиялық апатты аймақтар
- Каспий теңізі қайраңы ресурстарын игеруге қатысты тәуекелдер
- Тарихи ластану
- Трансшекаралық мәселелер
- Әскери-ғарыштық полигондардың әсері
Жергілікті
- Ауа бассейнінің ластануы
- Радиоактивті, тұрмыстық және өнеркәсіптік қалдықтар
- Табиғи және техногендік төтенше жағдайлар
Көгалдандыру: мектеп аумағын дайындау және ұйымдастыру
Мектеп маңындағы учаскені көгалдандыру кезінде табиғи өсімдіктер мен қолдан егілетін түрлерді үйлестіре білу маңызды. Жұмыс тиімді болуы үшін ең алдымен аумақты дұрыс дайындап алу қажет.
Учаскені дайындау
- Төмпешіктерді тегістеп, шұңқырларды топырақпен толтыру.
- Ойпаң жерлерге су ағатын жыра (дренаж) жасау.
- Ағаштар мен бұталар отырғызылатын орындарды белгілеу.
- Гүлзарлардың шекарасын анықтау.
- Жерді 1–1,5 күрек бойы қазып, арамшөптерді тамырымен жұлу.
- Топырақ құрылымы мен құнарын арттыру (қоспалар мен тыңайтқыш енгізу).
Саз топырақ
Шымтезек, құм, сабан аралас көң, ағаш ұнтағын қосып қопсыту ұсынылады.
Құм топырақ
Саз, шымтезек аралас топырақ, көң немесе тоған тұнбасын қосу тиімді.
Батпақты жер
Алдымен құрғатып, кейін әк араластыру қажет.
Топырақ құнарын арттыру
Органикалық және минералдық тыңайтқыштар пайдаланылады. Көң — құрамында өсімдікке қажетті элементтер (азот, калий, фосфор) болатын тиімді тыңайтқыш. Әдетте әр 1 м² жерге 4–5 кг мөлшерінде енгізіледі.
Құс саңғырығы мен органикалық қалдықтар күшті әсер ететін тыңайтқыштарға жатады; оларды көбіне күзде, шамамен 0,5 кг/м² есебімен енгізген жөн.
Көңді шіріген жапырақ, шымтезек, ағаш күлі, тоған тұнбасы, сондай-ақ тұрмыстық қалдықтардан дайындалған компост секілді баламалармен алмастыруға болады. Компост құрамын теңгеру үшін минералдық тыңайтқыштар қосылады.
Сортаң топыраққа 1 м²-ге 250–500 г әк енгізу ұсынылады (саз топырақта мөлшерді арттыруға, құм топырақта азайтуға болады).
Өсімдіктерді отырғызу және қайта отырғызу
Өсімдіктер уақыт өте келе топырақтағы қоректік элементтерді азайтады, сондықтан оларды мезгіл-мезгіл жаңа топыраққа көшіріп отырғызу қажет. Көшеттеу көбіне көктем айларында (наурыз–сәуір) жүргізіледі.
Практикалық ережелер
- Өсімдік солып, жапырағы әлсіресе немесе тамыры топырақ кесектерін түгел шырмап алса ғана көшеттеу қажет.
- Отырғызар алдында (суккуленттерден басқа) топырақ кесегі жұмсарғанша суару ұсынылады.
- Тамыр мойны топырақ астында терең қалып қоймауын қадағалау керек.
- Отырғызғаннан кейін топырақты жеңіл нығыздап, су құятын ойық қалдыру қажет.
- Ауруға шалдыққан немесе гүлдеп тұрған өсімдіктерді көшеттеуді кейінге қалдырған дұрыс.
Гүлзар және бұрқақ: эстетика мен демалыс кеңістігі
Гүлзарлар әртүрлі болуы мүмкін: клумба, рабатка, ландшафтық миксбордер, партер. Өсімдіктерді таңдауда биологиялық ерекшеліктермен қатар, түстердің үйлесімі де ескерілуі тиіс. Түстердің шамадан тыс көп болуы композицияның әсерін әлсіретеді; күңгірт реңктер ашық түстермен, ал қызыл — ақ түспен жақсы үйлеседі.
Клумба жасау қағидалары
- Пішіні: төртбұрыш, сопақ немесе дөңгелек болуы мүмкін.
- Биіктігі: шеті шамамен 10 см, ортасы 30–40 см.
- Шетіне газоннан 10–20 см жиек жасау ұсынылады.
- Алдымен шекарасын белгілеп, бір күрек бойы қазып, құнарлы топырақ төсеу қажет.
- Топырақ нығыздалған соң (10–15 күннен кейін) отырғызуды ортасынан бастау керек.
- Өте күрделі және тым үлкен клумба жасаудың қажеті жоқ.
- Биік өсімдіктер ортасына, аласа өсімдіктер шетіне жақынырақ орналасады.
Бұрқақ орнатудың мәні
Гүлзарды бұрқақ маңына шеңберлей орналастыру табиғат сұлулығын айқын көрсетіп, адамның эстетикалық сезімін оятады. Мұндай орын шаршауды басып, демалуға арналған рекреациялық кеңістікке айналады.
Бұрқақ жұмысы су айналымы қағидасына негізделеді. Әртүрлі насостарды қолдануға болады, бірақ арнайы бұрқақ насостары тиімді: энергияны аз тұтынады, моторесурсы жоғары, дірілсіз және шусыз жұмыс істейді.
Жабдықты бөгеннің астына берік негізге (бетон немесе металл тұғыр) бекітіп, шығару бөлігін су деңгейінен жоғары орналастыру қарастырылады.
Қорытынды
Туған өлкенің табиғатын аялау және қорғау — өркениетті қоғамның маңызды шарты. Қоғам мен табиғат өзара тығыз байланысты болғандықтан, адам мен қоршаған ортаны бір-бірінен бөлек қарастыру мүмкін емес. Табиғи байлықтарды тиімді пайдалану және табиғатқа сүйіспеншілікпен қарау қоғамның алға дамуына негіз болады.
Қоршаған ортаның қолайлы болуы адамның білім алуына, еңбек етуіне және тұрмыс сапасының артуына ықпал етеді. Сондықтан әрбір адам табиғатты сақтауға үлес қосуы тиіс. Әр отырғызылған ағаш пен тазартылған бұлақ — табиғаттың бір бөлшегі екенін ұмытпау қажет.
Табиғатқа аялы көзқарасты қалыптастыру үшін туған өлкеге туристік сапарлар жасап, табиғат ерекшелігі мен экологиялық жағдайды танып-білу маңызды. Егер №10 мектеп аумағында мәдени-эстетикалық сауықтыру орталығы жүзеге асса, бұл жас ұрпақтың бала кезінен экологиялық мәдениетті меңгеруіне, табиғатты қорғау дағдыларын ерте қалыптастыруға көмектеседі.
Гүлзар мен бұрқақ — демалысқа жағдай жасайтын әрі эстетикалық мәдениетті дамытатын табиғатқа жақын кеңістік. Сонымен қатар мектепті айналдыра жасыл қоршау жасау да тиімді: қарағаш, арша немесе жайыла өсетін қылқанды биота түрлерін қолдануға болады. Мұндай жасыл белдеу шаңды, желді және шуды бәсеңдетіп, мектеп ауласына сән береді.
Әдебиет
- А.А. Ивашенко. Қазақстанның өсімдіктер әлемі. Суретті энциклопедия. Алматы: Кітап, 2004.
- Шаңырақ: үй-тұрмыс энциклопедиясы. Қазақ совет энциклопедиясы Бас редакциясы. Алматы, 1989. 457 б.
- Гүлстан, республикалық ғылыми-танымдық көпшілік журнал. Қаңтар, 2008, №1, 12–13-б.
- Новиков Ю.А. Экология, окружающая среда и человек: учеб. пособие для вузов. М.: ГРАНД-ФАИР, 2001. 320 с.
- А. Жақбасова, Г.Ә. Саинова. Экология: жоғары оқу орындарына арналған оқу құралы. Алматы: Бастау, 2003. 38–39-б.
- Моя прекрасная дача. №4 (сәуір–мамыр), 2009. «В саду у фонтана», 44–45-б.