Қараған мен көдесі жайқалған ұшы - қиыры жоқ сары дала
Шыңғыстау, Шұбартау, Абыралы өңірінің көне ескерткіштерінің зерттелуі
Қазақтың ұсақ шоқылығы аталатын Сарыарқаның шығыс өңірі туралы белгілі ғалым, археолог Әбдіманап Медеуұлы Оразбаев туған жерге деген сағынышын және оның тарихы әлі толық ашылмаған кітаптай талай сырды бүгіп жатқанын дала күнделіктерінде әсерлі түрде жеткізеді.
Көсілген кең жазық. Қараған мен көдесі жайқалған, ұшы-қиыры жоқ сары дала. Суға шөліркеп, кезеріп жатыр. Тайпақ, еңкіш таулары ғана болмаса, көз тоқтатар дәнеңе таба алмайсың. Меңіреу де мылқау. Бірақ осы тілсіз дала — өткен бір замандардың куәсі.
Не көрді екен ол өткенде? Қандай сырын бүгіп жатыр? Бұл даланың айтары да, берері де мол-ақ. Бір ғана қиыншылық — оған сыр шерткізу.
«Ұсақ шоқылық» ұғымы: геология және кеңістік
«Қазақтың ұсақ шоқылығы» атауы ең алдымен геологиялық-геоморфологиялық сипатқа ие. Бұл ұғым Арқаның аласа таулы биіктерінің негізгі орналасу белдеуін біріктіреді: Шыңғыстаудан Ұлытауға дейін, Көкшетаудан Балқашқа дейінгі аралық. Ал осы белдеудің сыртындағы жапсарлас жатқан жазықтар мен төбелі өңірлер геоморфология тұрғысынан бөлек қалыптасқан аймақтарға жатады.
Физикалық-географиялық ерекшеліктері
Өңірдің физикалық-географиялық жағдайы аридті аймақ ретінде сипатталады. Сарыарқаның бас суайрық эрозиялық-тектоникалық қыратының төбелері көбіне жоталармен, сирегірек қырқалар мен жондар арқылы жалғасып, күмбез тәрізді және конус пішінді шоқылар түрінде көрінеді.
Абсолют биіктіктер
- Шыңғыстау — 1100 м
- Қособа, Ақшатау — 1300 м
- Дегелең — 1010 м
- Оңтүстік-батыста — Қотанемел және өзге сілемдер
Өзен бастаулары мен өсімдік жамылғысы
- Солтүстік беткейден: Шаған, Ащысу
- Оңтүстіктен: Бақанас, Дағанделі, Құрбақанас, Көксала және өзге ұсақ өзендер
- Беткейде: тобылғы, қараған; аңғарларда: тал, терек, қайың, арша, шалғын
Жануарлар дүниесі
Арқар, киік, қасқыр, сілеусін, түлкі, борсық, суыр және басқа да аңдар бұл өңірде мекендейді.
Өңір тағдыры және әкімшілік-аумақтық өзгерістер
Біз сөз етіп отырған Шыңғыстау, Шұбартау, Абыралы өңірі табиғаттың жомарттығын да, тарихтың зобалаңы мен зұлматын да қатар кешкен аймақ. Қазан төңкерісіне дейін бұл өңір Қарқаралымен тығыз байланысты болды.
- 1 1824–1868 — орталығы Омбы қаласы болған Омбы облысының Қарқаралы округіне қарады.
- 2 1868 жылдан — уездерге бөліну науқаны нәтижесінде Қарқаралы уезі Семей облысы құрамында болып, кеңес өкіметі орнағанға дейін сақталды.
- 3 1920–1930 жылдары — кеңестік әкімшілік-шекара реформалары кезінде Қарқаралы Қарағанды облысына қарады, ал Шыңғыстау мен Абыралы өңірі Семей облысында қалды.
- 4 Кейінгі бөліністерде өңірлер Абай, Абыралы, Шұбартау аудандары ретінде аталды. Абыралы ауданының мәртебесі тұрақсыз болып, бірде Абай ауданына қосылып, бірде қайта бөлініп отырды.
- 5 Қазіргі әкімшілік құрылым бойынша Абыралы жері Жаңасемей ауданына, ал Шұбартау өңірі Аягөз ауданына қарайтын аумақ ретінде қалыптасты.
Мәтіндегі деректер аймақтың географиясын, табиғи ортасын және әкімшілік тарихын бір арнаға тоғыстыра отырып, Шыңғыстау–Шұбартау–Абыралы кеңістігінің көне мұрасын зерттеуге негіз болатын контекст ұсынады.