Түйнек - сабақтың түп жағындағы жер асты қолтық бүршіктен дамитын өркеннің ұшындағы бүршік

Сабақтың барысы

1. 1) Тамырдың сабақтан қандай айырмашылығы бар?

   Буын және буынаралықтары болмайды, жапырағы жоқ.

2. 2) Шығу тегіне қарай тамыр нешеге бөлінеді?

   Үшке бөлінеді: негізгі, қосалқы, жанама.

3. 3) Қосалқы тамырлар қай мүшелерден өсіп шығады?

   Сабақтан және жапырақтан.

4. 4) Негізгі тамыр қайдан пайда болады?

   Ұрық тамыршасынан.

5. 5) Қосалқы тамырлар қандай қызмет атқарады және жақсы дамуы үшін не қажет?

   Өсімдіктің берік орнығуына және қоректенуінің күшеюіне көмектеседі; тыңайтқыш беру қажет.

6. 6) Тамыр жүйесі деген не? Ол нешеге бөлінеді?

   Барлық тамырлардың жиынтығы; екіге бөлінеді: шашақ және кіндік.

7. 7) Кіндік тамыр жүйесі бар өсімдіктерді ата.

   Мысалы: бидай, арпа, тары, сұлы және т.б.

8. 8) Шашақ тамыр жүйесі неге осылай аталған? Кіндік тамыр жүйесінен айырмашылығы қандай? Мысал келтір.

   Негізгі тамыр болмайды немесе өте нашар дамиды; көптеген жанама не қосалқы тамырлар шашақ тәрізді шоғырланып тұрады. Мысалы: бидай, арпа, тары, сұлы, күріш және т.б.

9. 9) Тамырда неше бөлік (аймақ) болады? Әрқайсысын ата.

   Төрт аймақ: тамыр оймақшасы; бөліну аймағы; өсу аймағы; сору аймағы; өткізу аймағы.

10. 10) Тамыр оймақшасы қай ұлпадан түзілген?

    Бөліп шығарушы ұлпадан.

11. 11) Бөліну аймағы қай ұлпадан түзілген?

    Түзуші ұлпадан (меристема).

12. 12) Сору аймағы қай ұлпаға жатады?

    Жабын ұлпаға.

13. 13) Тамырдың ұшынан өсетінін қалай дәлелдеуге болады?

    Тамыр ұшында түзуші ұлпа (меристема) орналасады.

14. 14) Тамыр өсімдікке не үшін қажет?

    • Топырақтан суды және минералды тұздарды сіңіріп, сабаққа өткізеді.
    • Өсімдікті топыраққа берік бекітеді.
    • Кейбір органикалық заттарды (аминқышқылдар, гормондар және т.б.) синтездейді.
    • Қор заттарын жинайтын тамырлар болады.
    • Микроорганизмдермен және саңырауқұлақ жіпшелерімен өзара әрекеттеседі.
    • Вегетативтік көбеюге қатысады.

15. 15) Тыңайтқыштардың қандай түрлері бар? Мысал келтір.

    Органикалық (құс саңғырығы, қи, қарашірік және т.б.) және минералды (нитрагин, суперфосфат, азот селитрасы).

Жаңа материал: өркен туралы түсінік

Өркен — жапырағы мен бүршігі бар, әдетте бұтақтанбаған жас сабақ. Өркеннің құрылысы мен өсу сипаты өсімдіктің тіршілік етуіне және бейімделуіне тікелей әсер етеді.

Дихотомиялы (айыр) бұтақтану

Өсу конусы екіге бөлініп, екі өркен береді; кейін әрқайсысы қайтадан екіге тарамдалады. Бұл — бұтақтанудың көне тәсілі (плауындар, мүктер).

Моноподиалды бұтақтану

Негізгі білік жоғары қарай ұзақ өседі, ал одан қысқа жанама біліктер дамиды (шырша, самырсын және басқа жалаңаштұқымдылар).

Симподиалды бұтақтану

Негізгі білік ерте өсуін тоқтатады; жоғарғы бөліктегі жанама бүршіктер өсіп, негізгі біліктің жалғасы сияқты көрінеді. Бұл құбылыс гүлді өсімдіктерге тән.

Өркендерді жіктеу

Шығу тегіне қарай

• Негізгі өркен: тұқым бүршігіндегі ұрықтан дамиды.
• Жанама өркен: жанама (қолтық) бүршіктен дамиды, сабақтың бұтақтануын қамтамасыз етеді.
• Қосалқы өркен: қосалқы бүршіктерден дамиды; жапырақта, буынаралықта, тамырда пайда болуы мүмкін.

Өсу ерекшелігіне қарай

• Ұзарған өркен: буынаралықтары бір-бірінен алшақ орналасады.
• Қысқарған өркен: буынаралықтары жақын орналасады.
• Вегетативтік өркен: жапырақ және бүршік түзеді.
• Генеративтік өркен: гүл, жеміс, тұқым сияқты репродуктивтік мүшелер түзеді.

Өркендердің түрөзгерістері

Кейбір өсімдіктерде өркендер қор жинау, көбею немесе қорғаныш сияқты қызметтерге бейімделіп, түрөзгерістер түзеді.

Тамырсабақ

Жапырақ шығармайтын, көпжылдық жер асты өркен. Ұшында бүршік болады; буын және буынаралықтан тұрады. Буындарында түссіз қабыршақ жапырақтар орналасады, олардың қолтығындағы бүршіктерден жаңа өркендер дамиды (бидайық, інжугүл және т.б.).

Столон

Ұзын жатаған өркен; көбіне қабыршақты жапырақтары болады. Бір жылдан аса өмір сүріп, жаңа дарақтың бастамасын береді.

Түйнек

Сабақтың түп жағындағы жер асты қолтық бүршіктен дамитын өркен ұшындағы бүршік жуандап, түйнекке айналады. Бүршік қолтығында майда қабыршақ жапырақтар болады; олардың түскен орнын көзше дейді. Картоп көбіне түйнек арқылы көбейеді.

Жуашық (пиязшық)

Шырынды, қысқарған жер асты өркені; жер астында да, жер үстінде де дамуы мүмкін. Жер асты жуашықты өсімдіктер: пияз, сарымсақ, гиацинт, лалагүл, жабайы жуа, қызғалдақ және т.б.

Түйнекті жуашық

Сырттай жуашыққа ұқсайды, бірақ қор заттары сабақтың жуандаған бөлігінде де жиналады; қабығы көбіне құрғақ (гладиолус, шафран).

Шөгір, мұртша

Шөгір — қорғаныш қызметін атқаратын түрөзгерген өркен немесе оның бөлігі (мысалы, шырғанақ, бөріқарақат).
Мұртшалар — тірекке шырмалып өсуге көмектесетін түрөзгерген өркендер (жүзім, қияр, асқабақ) немесе жапырақтар (бұршақ, асбұршақ).

Бүршік: өркеннің бастамасы

Кез келген өркен бүршіктен дамиды, сондықтан бүршік — өркеннің бастапқы құрылымы. Гүлді өсімдіктерде өркен түріне қарай бүршіктің негізгі екі түрі ажыратылады: вегетативті (өсу) және генеративті (көбею).

Түріне қарай

• Вегетативті бүршік: көбіне ұзарған өркенде орналасады; одан сабақ пен жапырақ дамиды.
• Генеративті бүршік (гүл бүршігі): көбіне қысқарған өркенде орналасады; одан гүл (кейін жеміс, тұқым) түзіледі.

Орналасуына қарай

• Төбе бүршік: өркеннің ұшында орналасады.
• Қолтық (жанама) бүршік: жапырақ қолтығында орналасады; бұтақтануды қамтамасыз етеді.

Кейбір өсімдіктерде бір жапырақ қолтығында бір емес, бірнеше бүршік болуы мүмкін (мысалы, сарымсақ, қарабүлдірген).

Қосалқы және бұйыққан бүршіктер

Қосалқы бүршіктер

Қосалқы бүршіктер өсімдіктің кез келген мүшесінде пайда болуы мүмкін: тамырда, тамырсабақта, сабақта, жапырақта. Мысалы, қалуеннің (осот) тамырынан жер бетіне жаппай өсетін атпалар, кесілген ағаш томарының айналасына шығатын шыбықтар.

Бөлме өсімдіктерінде бұл құбылыс айқын көрінеді: бриофиллюм (каланхоэ) жапырақ жиегінде тізіліп қосалқы бүршіктер түзеді, олар түсіп, жеке жас өркендердің бастамасына айналады.

Бұйыққан бүршіктер

Көпжылдық өсімдіктерде ұсақ қолтық және қосалқы бүршіктер кейде ашылмай, тыныштық күйге өтеді. Мұндай бүршіктер бұйыққан бүршіктер деп аталады.

Олар тіршілік қабілетін ұзақ сақтап, өте баяу өседі. Ағаш зақымданғанда немесе басқа бүршіктердің өсуі баяулағанда, бұйыққан бүршіктер тез белсеніп, жаңа өркендер береді. Бұған кесілген бұтақ маңындағы және ағаш түбінен өсетін өркендер мысал болады.

Қысқаша қорытынды

• Өркен

  Жапырақ пен бүршігі бар жас сабақ; бұтақтану түрлері болады.

• Түрөзгерістер

  Қор жинау, көбею, қорғаныш және тірек қызметін атқарады.

• Бүршік

  Өркеннің бастамасы; вегетативті және генеративті түрлері бар.

Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі бастапқы мәтінде көрсетілгенімен, бұл бетте файл/сілтеме берілмеді.